Achtergrond

The Fish Pond Song is open, Kooijmans is verlost

Negen jaar werkte Jeroen Kooijmans aan zijn monumentale video-installatie die vanaf vandaag te zien is. De vijver met die zwemmende maagden, van Jheronimus Bosch, daarmee was het begonnen. Of nee, eigenlijk lag het begin op 11 september 2001.

Beeld Jeroen Kooijmans

Het komt goed. Het komt allemaal goed. En mocht ik daar aan twijfelen, dan moet ik weten dat het toch allemaal goedkomt. De mantra van kunstenaar Jeroen Kooijmans, in elk gesprek en elke mail, is meer dan zomaar een routineus zinnetje met die goedmoedige zachte g. Het is iets dat móet en zál gebeuren. Hij heeft negen jaar aan dit project gewerkt: het drieluik The Fish Pond Song, een enorme video-installatie van 800 vierkante meter met bewegende decorstukken, een meanderende looproute en 23 video-projecties.

Vandaag gaat die in première in het Stedelijk Museum 's-Hertogenbosch, als aftrap van het Jheronimus Bosch-jaar. De kunstenaar filmde in Nederland, in Hongarije en op Curaçao. In een ven, in een woud en diep in de oceaan. Hij stationeerde figuranten bij zijn ouders in de tuin, ensceneerde een bosbrand en hield tijdens het onderwaterfilmen veel te lang zijn adem in.

Hij 'geeft echt zijn leven' zegt hij, voor dit sprookje waar je nu doorheen kunt dwalen. Maar dit moet vooral goedkomen omdat er eigenlijk al veel langer, vanaf 11 september 2001 - ja, die datum - geen andere optie is. Zo zei zijn vriendin Elspeth het, toen hij het bijna opgaf: 'Óf je maakt dit. Of je maakt dit níét en dan houd je op met kunstenaar-zijn'.

Uitsnede uit Jheronimus Bosch' Tuin de Lusten

The Fish Pond Song

Eind november mag ik The Fish Pond Song, Kooijmans' allergrootste werk tot nu toe, in een 1:1-proefopstelling komen bekijken in een fabriekshal op bedrijventerrein De Poeldonk in 's Hertogenbosch. 'Ik ben vernoemd naar Jheronimus Bosch, wist je dat?', zegt Jeroen Kooijmans. Hij legt in het keukentje annex montagestudio naast de theekoppen een catalogus voor me neer - net gekregen van de directeur van Het Noordbrabants Museum. Antiquarisch, uit 1967: Kooijmans' geboortejaar. Toen was er een groot overzicht van de middeleeuwse meester van de fantastische taferelen. Er werden veel Jeroenen geboren in Brabantse gezinnen dat jaar. 'Dus ik raakte heel vroeg met hem vertrouwd. Als een soort oom - ik wist als kind ook niet dat hij dood was.'

Voor een kind, zegt Kooijmans, is Jheronimus Bosch prachtig, een man van heel wonderlijke zaken. Vliegende vissen, vliegende steden ook. 'En hij leefde in een tijd waarin de geloven met elkaar in strijd waren, de protestanten en de katholieken. Dat interesseert me.'

Een 'interesse in geloofsstrijd' is veel te neutraal uitgedrukt voor de totale greep die het onderwerp kreeg op Kooijmans na de aanslagen van 11 september 2001. De kunstenaar woonde destijds net tien dagen in een nieuw appartement op Manhattan, en was die ochtend voor zijn doen laat opgestaan. Hij keek uit zijn raam. Waar eerst twee toren stonden, was nu een enorme stofwolk. Hij hoorde buiten sirenes, deed zijn televisie aan en zag daar hetzelfde uitzicht live, doorsneden met beelden van het tweede vliegtuig dat in de toren vloog.

'Beneden op straat zat iedereen onder het stof. Ik ben op weg gegaan, eerst naar mijn atelier in Queens om mijn videocamera op te halen en toen weer terug Manhattan op, waar ik inmiddels op alle bruggen tegengehouden werd - tot ik ergens onder een lint door kon kruipen. Het trok me aan als een magneet. Het was realistisch en volkomen surrealistisch tegelijk'. Rond zijn 'block' was het verzamelpunt waar mensen briefjes ophingen voor vermiste personen. Wekenlang stonden er, dag in dag uit, cameraploegen te filmen.

Hij was van slag - ja natuurlijk. 'Maar nog niet half zo van slag als ik later zou raken.'

Tekst gaat verder onder de foto

Beeld Jeroen Kooijmans
Jeroen Kooijmans voor een gedeelte van zijn video-installatie The Fish Pond Song Beeld Adriaan van der Ploeg

New York

Wat belangrijk is om te weten: al die tijd was hij bezig om in New York voet aan de grond te krijgen. En dat lukte, naar zijn gevoel net op tijd. '34 jaar, nét nog een jonge kunstenaar.'

'Ik had geen keuze, mijn toekomst lag in New York. Ik werkte aan een project voor MoMA PS1, echt een buitenkans. Daarin had ik nieuw land bedacht dat zou worden gecreëerd in de lucht boven de stad; als zwevende eilanden. Het was een metaforisch oplossing voor allerlei problemen - van ruimtegebrek thuis tot volkeren die elkaar een stuk land bevechten. Een heel Hollandse traditie ook, dat nieuwe land maken. Optimistisch maar ook dwingend. Het komt vaker terug in mijn werk, en het is uiteindelijk ook de oplossing die ik nu gebruik.'

Die denkbeeldige eilanden verbonden de Twin Towers met elkaar; er was zelfs een maquette waarop Kooijmans een landingsbaan had bedacht tussen de torens. 'En ineens waren die torens weg. Míjn torens'.

Ook een ander werk, waarvoor hij veel op straat aan het filmen was, leek ineens volkomen irrelevant. Dat hij toch met zijn camera op pad ging, noemt hij nu 'te ziek voor woorden'. Maar ja, hij moest toch aan het werk blijven? En in de loop van de maanden die volgden gebeurde er iets in zijn hoofd: hij begon te denken dat hij die aanslagen had moeten voorkomen. Had kúnnen voorkomen, zelfs. 'Het was... de hel.'

De thee wordt koud. Hoe zegt hij dit goed? 'Je kunt de weg volkomen kwijt raken, maar je kunt hem ook weer terugvinden.' En die weg kunnen we beter samenvatten: hulp krijgen, naar Nederland teruggaan, een plan opvatten en weer afblazen om boer te worden in Hongarije, de juiste film zien (9/11 van de gebroeders Naudet uit 2002, met die documentairebeelden van de brandweer. 'Toen besefte ik echt dat ik er echt helemaal niets aan had kunnen doen.') Een motortocht naar India maken.

Plichtsbesef

In 2005 monteerde hij, eigenlijk uit plichtsbesef, nog een film uit het materiaal dat hij in New York geschoten had. 'En wat bleek: ik kreeg er wel weer lol in, in dat kunstenaarschap. Ik dacht: dit is wat ik kan en wat ik moet doen.'

Wat ook gebleven was: 'Een mateloze fascinatie voor het gegeven dat je ergens zo vast in kunt geloven, zoals die jongens geloofd moeten hebben in een paradijs met maagden, dat je járen van voorbereiding neemt om een plan uit te voeren om daar te komen.'

Mateloos; het woord moet hem zelf niet vreemd zijn. 'Ik besloot om een volgend werk in delen te gaan maken, want lang aan iets werken vind ik fijn. En een groot verhaal laat zich niet in één keer vertellen.' Het moest een trip worden, zíjn trip, met zijn verlossing.

Jherominus Bosch

Hij keerde terug naar Jheronimus Bosch, de held uit zijn kindertijd en schilder van de fantasie en van de waanzin. 'Dat dubbelzinnige, dat heel pessimistische én optimistische, dat moest er in komen. En dat zie je bij Bosch ook.' En hij vond een aanknopingspunt in een klein tafereel midden in diens meesterwerk, de Tuin der Lusten: een vijver met daarin badende maagden. Dat is waar zijn werk moest beginnen.

In de enorme, ijskoude fabriekshal zie ik het. In het eerste deel van The Fish Pond Song, 'The Lost Army', waden gecamoufleerde soldaten door het water, formeren zich tot drijvende eilandjes of kruipen als reptielen aan land. Via een koptelefoon hoor je gedichten die Tommy Wieringa voor de installatie schreef. 'Er was een nieuw begin beloofd / Veel moest daarvoor eindigen. Wisten wij veel / dat einde rijmt op einde en anders niks'.

In deel II, 'After The Battle' is de onzichtbare strijd al voorbij. Soldaten liggen dood op de grond, bijna opgaand in de bosgrond. Maar vanachter de bomen komen zwarte figuren tevoorschijn. Ze blijven maar komen, geruisloos, voor je, achter je, steeds meer - als zwarte tranen gehuild door een bos. En toch zullen deze tranen, deze geesten eigenlijk, een positief einde inluiden.

Geloof

Jeroen Kooijmans (Schijndel 1967) experimenteerde al vroeg met video in nieuwe vertoningsvormen en vertelstructuren. In 1998 won hij de NPS Cultuurprijs met een werk van dansende figuren, geprojecteerd vanuit een rijdende auto. In zijn fantasievolle, dromerige werk spelen geloof, utopie, herhaling en oneindigheid een rol. In 2008 maakte hij In the Beginning, een geprojecteerde versie van het scheppingsverhaal voor de Sint Janskathedraal in Den Bosch. Jeroen Kooijmans werkte meermalen samen met architect Winy Maas van architectenbureau MVRDV. En nu met schrijver Tommy Wieringa, die voor The Fish Pond Song zijn debuut maakt als dichter.

Na al dat groen van ven en bos kleurt de installatie in deel III overweldigend blauw. 'The Healing' werd in 2014 opgenomen op Curaçao. 'Ik zocht en zocht en vond de oplossing op de bodem van de oceaan' zegt Jeroen Kooijmans terwijl we samen kijken naar een betoverende onderwateropname, die vergezeld gaat van een ijl gezongen lied. Hij kreeg het moeilijk tijdens de opnames, kon de productie niet overzien, voelde de druk, een oude paniek. Dat was toen Elspeth (Diederix, de fotografe) hem dat zei, van dat óf nu, óf nooit meer. De geesten drijven in het water bij elkaar tot ze - weer - een eilandje vormen, waarop sommigen zich losmaken en gaan dansen. Er is nieuw land, een nieuw begin.

Dan gebeurt er dit. Op 30 november, twee dagen nadat ik hem heb gesproken, klimt Jeroen Kooijmans op het dak van wat hij de 'kerk' noemt, het hoogste gebouw in zijn decor, om de laatste projectie op te hangen. De ladder schuift weg. Hij valt 4,5 meter omlaag. Hij breekt een knie, kneust zijn polsen en zijn ribben. Daags erna mailt hij: 'Het goede nieuws is dat ik nog leef en dat het allemaal goedkomt.'

Hij zal geopereerd worden, hij zal Sinterklaas vieren in het ziekenhuis met Elspeth en hun drie dochters. Hij zal de opbouw van zijn werk in het Stedelijk Museum 's-Hertogenbosch vanuit een bed en een rolstoel begeleiden. Als u dit leest is dat voorbij. Dan is The Fish Pond Song opengegaan als een groot sprookjesboek - die zijn ook altijd in het begin een beetje zwaar om vast te houden, maar worden steeds lichter. Jeroen Kooijmans is verlost. En de afloop zal zijn zoals hij steeds gezegd heeft.

Jeroen Kooijmans: The Fish Pond Song. Stedelijk Museum 's-Hertogenbosch, t/m 5/6. Startschot van de 'Bosch Grand Tour' in het Bosch-jaar 2016: 13 tentoonstellingen in 4 Brabantse steden, in 7 musea rond de 500ste sterfdag van Jheronimus Bosch (1450-1516). Met ongekend veel schilderijen van Bosch en een digitale reconstructie van de Tuin der Lusten (dat niet uit het Prado in Madrid mag reizen). Zie bosch500.com

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden