'The Event was in 1991 een heel andere film geworden'

Filmer Sergei Loznitsa greep voor zijn nieuwste documentaire terug op recente gebeurtenissen die toch al ontzettend ver weg lijken: Russen die massaal demonstreren voor democratie.

Kevin Toma
De massale demonstratie in Sint-Petersburg in 1991. Beeld  Beeld uit The Event.
De massale demonstratie in Sint-Petersburg in 1991.Beeld Beeld uit The Event.

De Oekraïense regisseur Sergei Loznitsa (51) weet nog precies waar hij was, die augustusdag in 1991, toen een staatsgreep werd gepleegd tegen Sovjet-president Michail Gorbatsjov. 'Ik was in Kiev en wilde net vertrekken naar Moskou, waar ik zou gaan studeren aan de Filmschool. Oekraïne hoorde nog bij de Sovjet-Unie, dus ik kon vrij reizen. Maar nadat ik het nieuws had gehoord, besloot ik langer in Kiev te blijven. Ik liep naar het centrum om tegen de coup te demonstreren. Er was helemaal niemand. De mensen van Kiev waren er nog niet klaar voor.'

Afschuw

Dan ging het er in Sint-Petersburg anders aan toe, blijkt uit Loznitsa's nieuwe documentaire The Event (Sobytie). De bewoners van de metropool - toen nog Leningrad geheten - klommen massaal op de barricaden om hun afschuw uit te spreken over de coup, waarmee een groep conservatieve regeringsleden zich verzette tegen Gorbatsjovs hervormingsgezinde beleid. Uiteindelijk mislukte de coup.

The Event laat het allemaal ongefilterd zien: de film bestaat in zijn geheel uit indrukwekkende archiefopnamen van de Petersburgse protesten, die Loznitsa tot een vloeiend relaas heeft gemonteerd.

The Event ****

'The Event schittert door onuitgesproken geschiedenis'. Lees hier de volledige recensie.

Creatieve proces

'Dat materiaal lag in het archief van de Documentaire Film Studio in Sint-Petersburg', vertelt Loznitsa, tijdens het International Film Festival Rotterdam. Acht cameramannen van die filmstudio waren de straat opgegaan om de protesten te filmen, waarschijnlijk zonder de bedoeling te hebben dat er ooit van hun reportages - drie uur ruw materiaal - een film zou worden gemaakt. 'Maar zeker weet ik dat niet. Ik wilde het de cameramannen niet vragen terwijl ik aan de film werkte, om te voorkomen dat ik in mijn creatieve proces beïnvloed werd.'

Voor Loznitsa, die in 2012 op het filmfestival van Cannes de juryprijs won voor zijn Tweede Wereldoorlog-drama In the Fog, was het niet nieuw om met andermans beelden aan de slag te gaan: zijn documentaire Blokada (2006) bouwde hij op uit historische opnamen van het beleg door de Duitsers van Leningrad (1941-1944). Bovendien voelde hij zich tijdens het maken van The Event meteen thuis bij de stijl van de reportages, geschoten op het hoogwaardige zwart-witfilmmateriaal waarmee hij zelf ook vaak werkte. 'Sommige shots leken sterk op dingen die ik eerder in mijn documentaires en speelfilms had gedaan, zoals omtrekkende camerabewegingen langs de menigte op een plein. Alsof ik er persoonlijk de opdracht voor had gegeven.'

Ook inhoudelijk sluit The Event naadloos aan bij Loznitsa's eerdere films, met name Maidan (2014): Loznitsa's wereldwijd gelauwerde ooggetuigenverslag van de Oekraïense Maidan-revolutie van 2013-2014, die het bloedige einde betekende van het pro-Russische bewind van president Viktor Janoekovitsj. The Event toont dezelfde massale pleinbijeenkomsten, dezelfde schreeuw om gerechtigheid - maar dan zonder de geweldsexplosies die in Maidan schrikbarend dichtbij komen.

Tegelijkertijd wekt de film een gevoel van moedeloosheid. Je ziet honderdduizenden Sint-Petersburgers vol hoop strijden voor een nationale democratie, die anno 2016 onbereikbaarder lijkt dan ooit. 'Ik word zelf ook een beetje treurig van deze beelden', aldus Loznitsa. 'Alsof ik naar mijn eigen illusies terugkeer. Ik kan me bovendien niet voorstellen dat vandaag de dag een half miljoen Russen naar een plein zouden trekken om te vechten voor vrede. Het probleem ligt niet alleen bij de Russische president Poetin, die in de film heel kort als figurant voorbijkomt, maar ook bij de mensen die hem kozen.'

'Ik word zelf ook treurig als ik naar de beelden van al die Russische demonstranten kijk.' Beeld Daniel Cohen
'Ik word zelf ook treurig als ik naar de beelden van al die Russische demonstranten kijk.'Beeld Daniel Cohen

Persoonlijk

Dat kritische standpunt wil Loznitsa zijn publiek evenwel niet opdringen. 'Natuurlijk zit mijn persoonlijke positie ook in de film, maar dan verscholen in details.' Zo wordt elk hoofdstuk van The Event ingeluid door hetzelfde fragment uit Tsjaikovski's Zwanenmeer: muziek die na de staatsgreep almaar herhaald werd op alle Sovjet-tv-kanalen - toentertijd het teken dat een belangrijk persoon was overleden. 'In de film combineer ik die muziek met uiteenlopende beelden van de protestacties, zodat ze nu eens triomfantelijk klinkt, dan weer boos of tragisch - terwijl aan die melodie in feite niets verandert. Beschouw het als subtiel ironisch commentaar op de situatie.'

Nog onderhuidser werkt het geluidsontwerp van The Event. Dat moest van A tot Z worden samengesteld, omdat de cameramannen destijds hun beelden zonder microfoon hadden gedraaid. Wekenlang speurde Loznitsa op internet naar geluidsopnamen van de gefilmde gebeurtenissen, de protestliedjes, het gejoel en de toespraken; wat hij niet vond, vulde hij met de nodige dichterlijke vrijheid aan. Maar zo ingenieus, dat je gemakkelijk denkt dat de door hem gecreëerde klanken authentiek zijn.

Op een gegeven moment klinkt uit een autoradio een popliedje dat flink spot met het alcoholisme van Boris Jeltsin, ten tijde van de staatsgreep president van de Russische deelrepubliek. Jeltsin leidde de anticoupdemonstraties in Moskou en klom er op een tank om het leger voor het volk te winnen. Loznitsa: 'Tijdens en na de coup beschouwde men Jeltsin als een held, nog niet als de ongeloofwaardige dronkelap die hij later werd; dat liedje stamt uit 1993, dus kort na de putsch. Maar dat zullen niet veel toeschouwers weten. Het is een sarcastisch grapje van mij.'

Duidelijk is dat The Event niet de film is die Loznitsa in 1991 over de demonstraties zou hebben gemaakt. 'Ik zou me toen helemaal aan de hoop van het moment hebben overgegeven. Waarschijnlijk was het dan een heel heroïsche film geworden.'

Vastgezet vanwege een boek

Sergei Loznitsa, 5 september 1964 geboren in de Wit-Russische stad Baranovitsji, groeide op in de Oekraïense hoofdstad Kiev, waar hij werkte aan het Instituut voor Cybernetica en als vertaler Japans. Toen de Sovjet-Unie onder president Gorbatsjov een politieke dooi doormaakte, besloot Loznitsa tot een carrièreswitch en vertrok naar de Filmschool In Moskou. 'Ik zag het daarvoor echt niet zitten om me te voegen naar een dictatoriaal systeem dat alle artistieke vrijheid de kop in drukte. Een vriend van mij zat vijf jaar vast omdat hij Nabokovs Lolita bezat. De cel in vanwege een boek! Kun je het je voorstellen?'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden