INTERVIEW

The Dark Ages: verhalen van het front

De oorlogen die - soms nog maar pas geleden - in Europa hebben gewoed, komen heel dichtbij in 'The Dark Ages'. Milo Rau laat zijn spelers vertellen over hun eigen ervaringen.

Valery Tscheplanowa, een poppenspeelster van Russische origine die aan haar moeders hand naar Duitsland vluchtte, doet haar verhaal in The dark Ages. Beeld Thomas Dashuber

Zelf zegt theatermaker Milo Rau het zo: 'Het is een voorstelling als een fuga van Bach. Vijf stemmen vloeien samen in één stuk. Vijf acteurs op het podium, ieder met een persoonlijk verhaal, en afkomstig van verschillende theaterscholen, dat is bijzonder. En toch komt alles mooi bij elkaar, vind ik.'

We hebben het over The Dark Ages, het tweede deel van Raus theatrale drieluik over Europa, nu te zien op het Holland Festival. Voor die zwarte tijden hoeven we niet helemaal terug naar de duistere Middeleeuwen: met Rau kijken we naar het Duitsland dat de Tweede Wereldoorlog verloor, het Sovjetrijk dat ineenstortte en de Balkan die vlam vatte. Dit aan de hand van persoonlijke verhalen van vijf acteurs, gecast op basis van hun levensloop. Zo zette Rau, zelf Zwitser, een oudere Duitse toneelspeler naast een Russische diva; een actrice uit Sarajevo naast een performer van Servische origine, en daarnaast weer een 'Bosnische activist', zoals Rau hem noemt - de enige van het stel zonder professionele acteursopleiding.

Het openingsbeeld is dat van een enigszins pompeus (nationaal-)socialistisch monument. Even later draait het weg en zien we aan de achterkant een krappe kamer met de vijf personages, die elkaar soms een beetje in de weg zitten. Ze vertellen.

IIPM

De Duitser Manfred Zapatka zag zijn vader terugkeren van het front om onverwijld aan de wederopbouw te beginnen; Valery Tscheplanowa verruilde aan haar moeders hand het Russische Kazan voor Duitsland; Vedrana Seksan overleefde de belegering van haar woonplaats Sarajevo, Sanja Mitrovic doorstond de NAVO-bombardementen op haar vaderland Servië. En dan is daar Sudbin Music, getuige van het bloedbad in het Bosnische Prijedor. Nog altijd helpt hij lotgenoten hun trauma te verwerken. Onlangs pas kreeg hij de mogelijkheid de resten van zijn vader te identificeren - in een massagraf.

De energieke, opgeruimde Rau (39, geboren in Bern) heeft met zijn politiek ingestoken werk zijn faam van bijzonder theatermaker inmiddels stevig geconsolideerd. In 2007 richtte hij het International Institute of Political Murder (IIPM) op, waar hij research doet, essayistische publicaties verzorgt en filmmateriaal ontwikkelt. Én voorstellingen maakt: documentair theater over plekken waar oorlogen woeden en brandhaarden broeien. Het kan gaan over mediamisbruik in Rwanda, mensenrechtenschendingen in Moskou, extremisme in Brusselse wijken.

The Dark Ages is een stuk met een heldere vorm, een cast uit het betreffende gebied en een persoonlijke toon. 'Sudbin was mijn gids in Bosnië', zegt Rau. 'Ik was eigenlijk helemaal niet van plan het Joegoslavische verhaal zo groot te maken, maar dat werd het vanzelf. Vaak stel ik halverwege een productie de plannen bij, als iets zich opdringt. Zoals in dit geval het Balkan-conflict.

Van noord naar zuid

'Empire', zo gaat het derde deel van Raus trilogie heten, waarin hij op zoek gaat naar de zuidelijkste wortels van Europa. Rau: 'Ik heb al acteurs uit Griekenland, Roemenië, Syrië en Koerdistan. De trilogie maakt dan deze beweging: van noordwest (België dus) via Midden-Europa, de Balkan en Rusland, naar het zuiden. Zo breng ik het continent theatraal in kaart. Bij de Biënnale van Venetië willen we de hele trilogie doen, volgend jaar. Als Wagners Ring, in zeven uur.'

Psychoananalyse

'Daarvoor had ik met Manfred Zapatka en Valery Tscheplanowa al afspraken gemaakt. Zij werken allebei bij het Residenztheater in München, waar ik te gast was. Ik bewonder hen zeer; zij, poppenspeelster van origine, is zó heerlijk Russisch; en Manfred, ja, dat is in Duitsland een van de groten. Zij hebben mooie ,melancholieke verhalen over verlies, ontheemding en vervreemding. En toen kwam het ex-Joegoslavië-relaas erbij.'

De combinatie werkt goed, blijkt tijdens een opvoering in Berlijn, half april. Om beurten nemen de acteurs plaats achter een videocamera en filmen ze de verteller van dat moment; diens hoofd wordt groot geprojecteerd, wat hem of haar dichterbij brengt en de intimiteit vergroot. Door hun soepele stijl wordt het stuk ondanks de inhoud nooit loodzwaar.

Niettemin hebben de spelers moeilijke momenten gekend; het gaat tenslotte over oorlogservaringen, migratie, afscheid nemen van bepalende figuren in je leven, zoals een vader. Rau: 'Het is toch alsof je jezelf aan een vorm van psychoanalyse onderwerpt, met het publiek als de zwijgzame luisteraar.' Ook backstage was het niet altijd koek en ei; gevoeligheden uit het verleden, waarin Serviërs en Bosniërs tegenover elkaar stonden, werkten door.

Beeld Thomas Dashuber

The Civil Wars

Rau was wel op een aantal hobbels voorbereid. 'Ik had deel één van de trilogie al achter me: The Civil Wars, een stuk over salafisten en rechts-radicalen in België. Daar heb ik veel van geleerd. We hebben research gedaan in de salafistische buurten in Antwerpen en Brussel - nog voor de aanslagen. Wat er precies speelde, wisten we natuurlijk niet, maar we voelden er wel spanning. Ik wilde iets maken over extremisme, was op de goede plek, alleen wist ik nog niet in welke vorm ik het zou gieten.

'Aanvankelijk vroeg ik de Vlaamse acteur Johan Leysen een SS-officier te spelen en actrice Sara De Bosschere de moeder van een jihadist. Halverwege de repetities heb ik dat plan laten varen. Het is veel interessanter hen te laten vertellen hoe ze - met al hun persoonlijke bagage - de invloed van de ideologieën van hun ouders op hun leven hebben ervaren. Daar schrokken ze eerst van: wat hebben de mensen aan die kleine levensverhaaltjes van ons? Maar uiteindelijk merkte iedereen hoe goed dat in allegorische zin werkte. Het was een belangrijke ervaring, ook in artistieke zin: te leren hoe je kunt overbrengen op welke manier extremisme zich tot je eigen leven verhoudt. Sara De Bosschere vertelt over haar vader, die een aanhanger was van de Russische revolutionair Trotski en later schizofreen werd; de Franse acteur Karim Bel Kacem vertelt over zijn vader en hoe hijzelf bijna was gaan vechten in Irak.' Lachend: 'Het gaat veel over ingewikkelde vaders in dat eerste deel, waar het in The Dark Ages - naast een hele hoop andere dingen - gaat over afscheid van vaders.'

'De aanpak van The Civil Wars kon ik met de acteurs van The Dark Ages bespreken, en zo kon ik de grote Manfred Zapatka, die alleen maar kanjers van rollen speelt, uitnodigen om op toneel te vertellen over de tragiek van het afscheid van zíjn vader.

Schrijver en theatermaker Milo Rau

De Zwitser Milo Rau (Bern, 1977) studeerde sociologie, Duits en Latijn in Parijs, Zürich en Berlijn. Vanaf 2000 werkte hij enige tijd als redacteur voor de Neue Zürcher Zeitung.In 2003 gaat hij als regisseur en freelance auteur aan de slag.

In 2007 begint hij het theater- en filmproductiebedrijf International Institute of Political Murder (IIPM), waarmee hij inmiddels tal van producties, campagnes en films heeft gemaakt. Zoals Die letzten Tage der Ceausescus (2009), Hate Radio (over Rwanda, 2011), Breiviks Erklärung (2012).

The Civil Wars (2014) en The Dark Ages (2015) vormen een trilogie met Empire, een stuk dat nog in de maak is. Raus werk is in meer dan dertig landen opgevoerd.

Dit voorjaar is hij in het kader van World Theatre Day onderscheiden met de prijs van het International Theatre Institute (ITI).

'Bovendien was ik voorbereid op hoe je acteurs van verschillende scholen bij elkaar brengt. In The Civil Wars heb ik de Vlamingen gekoppeld aan mijn favoriete Franse acteurs. De Fransen laten veel emotie op toneel toe, waar Sara De Bosschere en Johan Leysen acteren alsof dat zoiets is als pizza bestellen - zo'n cóóle stijl. Dat maakte onderling veel discussie los. Huilen, dat dóé je niet op toneel, volgens de Vlamingen, maar de Fransen denken daar echt anders over. Toch beïnvloed je elkaar, uiteindelijk. Ik ben dol op die discussies, die vanuit het repetitielokaal hun weerslag krijgen op het stuk.

'Het is een lang en intensief proces, dat wel. Voor The Dark Ages zijn de acteurs en ik een kleine maand samen geweest om elkaar verhalen te vertellen. Drie medewerkers hebben alles genoteerd. Daarna ben ik ermee aan de slag gegaan en heb er in een maand een eerste versie van gemaakt. Die lag ter discussie; we hebben eraan geschaafd, gespeeld en toen de definitieve vorm bepaald.

'Tussen Sanja uit Servië en de twee Bosniërs is veel spanning geweest; het oorlogsverleden werkt toch door, met tranen en ruzie. Voor Sanja was het emotioneel soms zo zwaar dat we hebben gekozen voor twee versies van het stuk: een met haar en een zonder, zodat ze niet altijd hoeft mee te spelen. Die laatste versie staat op het repertoire in München. Zonder Sanja is het stuk universeler, hebben we gemerkt: dan staat de Joegoslavische burgeroorlog minder centraal en gaat het eerder over Europeanen die huis en haard hebben verloren. Maar de 'Servische versie' gaat op tournee. En dat blijft voor mij toch de enige echte.'

Beeld Thomas Dashuber

HF: The Dark Ages, Milo Rau/ International Institute of Political Murder (IIPM). Met: Sanja Mitrovic, Sudbin Music, Vedrana Seksan, Valery Tscheplanowa, Manfred Zapatka. 17 en 18/6 in Frascati, Amsterdam; hollandfestival.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden