Oog voor detailThe artist is present

‘The Artist is Present’ was exemplarisch voor het afgelopen decennium

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: de tranen van Maria.

Marina Abramovic in tranen tijdens haar performance ‘The Artist is Present’.Beeld Still uit de documentaire Marina Abramovic: The Artist is Present

Marina Abramovic moest in 1974 door omstanders gered worden toen ze voor de performance Rhythm 5 naakt in een grote ster van kaarsen lag; de zuurstof raakte op en ze verloor haar bewustzijn. Toeschouwers hadden het pas door toen haar benen vlam vatten en ze niet reageerde. Het waren de jaren van haar heftigste performances. Ze lag naakt op ijs terwijl een gloeiend rooster enkele centimeters van haar naakte lichaam boven haar hing. Ze danste naakt in een galerie tot ze bewusteloos neerviel, ze borstelde tot bloedens toe haar haar en gezicht terwijl ze de mantra ‘art must be beautiful, artist must be beautiful’ ritmisch herhaalde. Het lichaam was altijd al het middelpunt bij de kunst van Marina Abramovic. De grenzen van het uithoudingsvermogen vormden de lijst.

Dat waren de jaren zeventig. In het eerste decennium van deze eeuw ging ze verder, soms met heruitvoeringen, vaak met nieuw werk. Marina Abramovic was dé kunstenaar van het lichaam: van de strijd tussen lichaam en omgeving, lichaam en verwachting, lichaam en geest. En alles bestaat dankzij de lichamelijke dynamiek met het publiek. Die legt ze bijna evenveel verantwoordelijkheid in handen als zichzelf, en soms meer.

En toen gingen we, rond 2010, een nieuwe tijd in waarin het lichaam het aflegt. Techniek eiste haar plek in het fysieke leven. We kijken naar een scherm, in plaats van naar elkaar. We vertrouwen op een robotstem, in plaats van op lichamelijke herinnering. Op internet daten we zonder elkaar te ruiken, liken we wie we nooit gezien hebben, kafferen we uit wie ons niets heeft misdaan, alsof we op een knop drukken uit het beruchte experiment van Milgram uit 1963, waarbij mensen op bevel en van afstand anderen martelen; we straffen een onbekende zonder een seconde aan de gevolgen in het lichaam te denken. De nachtmerries, de stress, de migraines, de schaamte die tot zelfmoord kan leiden: het lijkt vluchtig, wat je dropt op sociale media, maar het nestelt zich in het lijf.

Toen The Artist Is Present  van Abramovic in het MoMA in maart 2010 aan de pers werd gepresenteerd, was het niet vanzelfsprekend dat er publiek op af zou komen. Criticus Holland Cotter van The New York Times vroeg zich hardop af of dit ging werken. ‘Op een bepaalde manier is deze hele zaak een daad van zelfbewieroking in de ego-Olympiade van de kunstwereld, en dat is weinig interessant.’ Eens in de zoveel tijd zal een bezoeker plaatsnemen in de stoel tegenover haar, hoopte ze. Dat werden er 1.400. De rijen bij MoMA waren eindeloos, mensen overnachtten voor de deur. Cotter noemde de performance achteraf ‘een 700 uur durende opera’. Met Abramovic als prima donna en het publiek als koor, figuranten en tweede stem.

Het kunstwerk werd exemplarisch voor het decennium dat volgde: het was het eerste kunstwerk dat viraal ging en daarmee digitaal een miljoenenpubliek bereikte. Hoe ironisch voor een kunstwerk dat gaat over aanwezigheid. Over elkaar aankijken, tijd nemen, contact in de lichamelijke werkelijkheid. Alleen als je tegenover iemand zit, kun je voelen hoe heftig, genereus, overweldigend of beangstigend een directe blik is. We zijn de vanzelfsprekendheid daarvan compleet kwijtgeraakt in het afgelopen decennium. Kunst reageert op dat verdwijnen van het lichaam – omarmend, afwijzend, schreeuwend en fluisterend.

De aanwezigheid en de blik van Marina Abramovic werden ervaren als emotioneel, vaak zelfs devotioneel. Ze werd een modern devotiebeeld, dat net als Moeder Maria echt terugkeek, in het oog van de toeschouwer. Zelf leek ze soms stoïcijns. Totdat ook die grens gevonden werd. Toen haar ex-partner Ulay, met wie ze haar belangrijkste werk in de jaren zeventig had gemaakt, tegenover haar plaatsnam, barstte er een geluidloze bom. De stille opera kwam tot een hoogtepunt. Moeder Maria stapte uit haar lijst, leunde voorover en pakte huilend de handen van haar grote liefde vast. Het ging viraal, op de hartkloppingen na. Die voelde men alleen in de ruimte zelf.

Marina Abramovic met haar ex-partner Ulay tijdens de performance ‘The Artist is Present’ in Museum of Modern Art in New York.Beeld Patrick McMullan / Getty

Marina Abramovic

The Artist Is Present

Performance

700 uur

14 maart 2010-31 mei 2010

Museum of Modern Art New York

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden