The Act of Killing en The Look of Silence vormen een uniek tweeluik

Minder uitzinnig dan The Act of Killing, maar net zo indrukwekkend. De blikken van de ondervraagde moordenaars in de richting van de camera zijn veelzeggend.

Bor Beekman
Adi in The Look of Silence. Beeld Dogwoof Pictures
Adi in The Look of Silence.Beeld Dogwoof Pictures

Hij is het goedmaakkind. Adi, de hoofdpersoon in de documentaire The Look of Silence. Geboren twee jaar nadat zijn broer werd afgeslacht, in 1966. 'Je lijkt op hem', zegt zijn tanige moeder, die al bijna 100 jaar oud moet zijn en de zorg draagt voor haar demente echtgenoot.

Hier in de dorpsgemeenschap hielden de doodseskaders huis, zoals overal in Indonesië na de coup van Suharto. Opgezweepte mededorpsbewoners die met goedkeuring van het leger met machetes inhakten op communisten, of vermeende communisten. Het geschatte aantal doden ligt rond de miljoen. Families van slachtoffers leven ook nu nog naast de moordenaars, die vereerd worden als helden en dikwijls machtsposities bekleden.

Adi zoekt de op leeftijd geraakte daders en hun families op, als reizend optometrist. Hij test hun ogen, en stelt ondertussen ongemakkelijke vragen. Eerst snoeven de mannen. Dan, als Adi over zijn broer begint, slaat de stemming om.

Zo'n tien jaar geleden trachtte de Amerikaanse filmmaker Joshua Oppenheimer een film te maken over slachtoffers van de slachtingen. Dat lukte niet of nauwelijks, hij werd tegengewerkt door de autoriteiten en gehinderd door het angstregime van de nog altijd actieve milities. Pas toen hij de daders zelf benaderde, kwam er schot in de zaak: die stonden te popelen om 'vriend Joshua' bij te praten over hun gruweldaden. Ze speelden die zelfs na voor de camera, op verzoek van Oppenheimer. Dat leverde The Act of Killing op, een rigoureuze en op momenten bijna surrealistische film over moordlust en propaganda.

Moordlust

Ook The Look of Silence, het los te bekijken vervolg, kent zulke beelden: mannen die voordoen hoe ze mededorpsbewoners mutileerden, en daar nu om moeten lachen. We zien Adi turen naar Oppenheimers verzamelde filmmateriaal, voordat de Indonesiër de daders opzoekt, met gevaar voor eigen leven en dat van zijn familie. Was The Act of Killing uitzinnig, dan is The Look of Silence verstild, maar niet minder indrukwekkend. Oppenheimer verlegt de aandacht naar de ogen van de betrokkenen, soms vol vers oplaaiende moordlust.

De documentairemaker zelf bevindt zich buiten beeld, maar de blikken van de ondervraagde moordenaars in de richting van de camera zijn veelzeggend. Daar, buiten beeld, zit iemand die eerst een ander gezicht had. 'Ik vind je nu niet leuk meer Josh', bijt een zoon van een eskaderleider de Amerikaan toe, die ineens geen huisvriend blijkt, maar listig filmer. Die zorgvuldige uitgedachte opzet maakt The Act of Killing en The Look of Silence tot een uniek tweeluik.

The Look of Silence
Documentaire
Regie Joshua Oppenheimer.
97 min., in 13 zalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden