Review

Terugkeer van Münchhausen is net geen literaire LSD-trip

Hilarische afrekening met de Sovjet-werkelijkheid viel in de jaren twintig niet in goede aarde bij de censor. Erg grappig is deze groteske, maar net niet geniaal.

Standbeeld van de baron van Münchhausen in zijn geboorteplaats Bodenwerder.

Er bestaat een deftig en bijna gesloten genootschap binnen de literatuurgeschiedenis, waarin zich verschillende curieuze en marginale schrijvers ophouden, die iets produceren dat meestal wordt aangeduid met 'het groteske'. Een schrijver van grotesken wil niet iets zeggen over de werkelijkheid, maar de suggestie van logica, zin en voorspelbaarheid van de werkelijkheid ontmantelen. Grote roergangers zijn Alfred Jarry (van Koning Ubu), Guillaume Apollinaire, en hun aartsvader, de zestiende-eeuwse humanist Rabelais. Het verhaal 'de Neus' van Gogol is een zuivere groteske. In Nederland is De God Denkbaar Denkbaar de God van W.F. Hermans het beste voorbeeld.

Nieuw in dit exclusieve rijtje is een in het Russisch schrijvende Pool, die, godzijdank, Sigizmoend Krzizjanovski heet. Een schitterende, onuitspreekbare naam, zó geschikt voor een schrijver van dergelijke verhalen, dat je vermoedt dat de schrijver zelf een grotesk verzinsel is. Maar hij heeft echt bestaan - al kun je beweren dat Krzizjanovski al vergeten was voordat hij goed en wel was opgemerkt. Tijdens zijn leven is er geen enkel boek van hem uitgegeven. Lees je de zojuist vertaalde, in de jaren twintig geschreven roman De terugkeer van Münchhausen, dan begrijp je wel waarom: het is één hilarische, genadeloze afrekening met de Sovjet-werkelijkheid. Daar hield de censuur niet van.

Sigizmoend Krzizjanovski (fictie) De terugkeer van Münchhausen / Uit het Russisch vertaald door Monse Weijers. Pegasus; 168 pagina's; euro 16,00.

Sovjet-heilstaat

In de roman maakt de meer dan tweehonderd jaar oude baron van Münchhausen - die het eeuwige leven blijkt te bezitten - een reis naar de nieuwe Sovjet-heilstaat. Hij reist in een trein die wordt gestookt met 'voorraden Russische literatuur' en zich voortbeweegt met de snelheid van één biels per dag. In Moskou aangekomen blijkt er niets te eten en voeden de mensen zich door te kijken naar zeventiende eeuwse Hollandse voedselstillevens. Vervolgens gaat hij op zoek naar een stok om mee door te stad te lopen. Lastig, want goederen zijn er ook niet te koop. Tot hij uiteindelijk in een winkel een stok vindt - zij het, helaas, met maar één uiteinde. Dat laatste detail is een typische groteske uitweiding. Wat eerst een stevig aangezette satire lijkt, ontaardt in volkomen absurditeit. De karikatuur wordt zo ver opgerekt, dat ze helemaal ontspoort en geen relatie meer heeft met de werkelijkheid.

Het groteske ontstaat dus door een doorgedraaide grap tot een schijnbaar zinloos einde te voeren. Daardoor wordt de suggestie van een logische, geordende realiteit onderuitgehaald. In de beste groteske verhalen ontstaat daardoor een bevrijdende, geestverruimende sfeer, een literaire LSD-trip, zoals in de romans van Rabelais. Maar zoiets is zeldzaam, het is niet voor niets een exclusieve club.

Censor

Om dat effect te bereiken, is het wel belangrijk, belangrijker nog dan bij een gewone roman, dat je het boek in een paar sessies - het liefst in één keer - uitleest. Alleen zo kun je kopje onder gaan in de ontspoorde werkelijkheid en kan die op je inwerken. Maar zelfs dan is het moeilijk te voorspellen of dat geestverruimende effect ontstaat. Waarom is De God Denkbaar Denkbaar de God een geweldig boek, maar zijn sequel Het Evangelie van O. Dapper Dapper saai? Dat heeft waarschijnlijk met intensiteit te maken en met zoiets vaags als 'noodzaak' en 'helderheid'. Want als alles mogelijk is, kan schrijven een trucje worden.

Deze Krzizjanovski heeft het net niet voor mij. Naast schitterende, hilarische passages zijn er stukken die knarsen en strompelen - en dan lijkt het alsof de drug versneden is, of de dosering ervan te laag. Aan de vertaling van Monse Weijers ligt het niet, die is uitstekend.

Misschien komt het doordat het boek destijds nooit is uitgegeven en ongeredigeerd is gebleven. Om van dit erg grappige boek een geniaal boek te maken, was niet een strenge censor, maar een strenge redacteur nodig. Onaangename conclusie: want als dat waar is, heeft de censor toch een beetje gewonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden