Terugblikken met horten en stoten

Wel weten hoe het was toen je voor het eerst een meisje bloot zag, maar niet meer weten wat voor dag het vandaag is....

Hein Janssen

Dat Keesmaat de zaken beter op een rijtje heeft dan zijn personage, blijkt uit de zorgvuldige toewijding waarmee hij zijn rol speelt.

Hij heeft zich vakkundig ingeleefd in hoe het is om langzaam los te raken van de herinneringen die naarmate een mens ouder wordt steeds meer zijn leven zouden moeten stutten, maar dat steeds minder doen. Hersenschimmen is een roman over dementie en hoe die ziekte ingrijpt in het leven van het slachtoffer en zijn omgeving.

Dat juist Cassiers dit boek als uitgangspunt voor een nieuw hoofdstuk in zijn serie literaire theaterbewerkingen koos, ligt voor de hand: de regisseur is gefascineerd door de werking van het geheugen en het wezen van herinneringen. Eerder leidde dat tot onder meer de imposante Proust-cyclus Op zoek naar de verloren tijd, en Bezonken Rood naar de roman van Jeroen Brouwers.

Met die laatste voorstelling heeft Hersenschimmen veel gemeen: een man alleen blikt noodgedwongen terug op zijn verleden, omdat het heden steeds minder prominent is en de toekomst al helemaal in nevelen gehuld. In Hersenschimmen gaat dat terugblikken met horten en stoten, totdat het geheugen het geheel laat afweten en er één grote witte vlek overblijft.

Cassiers laat zijn voorstelling prachtig beginnen: achter de ramen van het poppenhuis dat vormgever Marc Warning heeft ontworpen, sneeuwt het voortdurend. Witte vlokken sneeuw zorgen ervoor dat het geluid van de wereld dempt en het zicht erop steeds minder wordt – een subtiele en betekenisvolle symboliek. In het huis, dat is ingebed in een groot staketsel, scharrelen Maarten en zijn vrouw Vera rond als verdwaalde figuren in een vertrouwde omgeving.

Eerst niet meer weten wat voor dag van de week het is, en tenslotte zijn vrouw aanzien voor zijn moeder en de verpleegster voor zijn dochter. Zo verloopt Maartens dementie, van kwaad tot erger. ‘Elke dag verdwijnt er wel iets, het lekt aan alle kanten’, zegt hij. Man en vrouw zijn in dit geval al veertig jaar samen en het onderlinge gekibbel is kennelijk onderdeel van hun relatie geworden. Maar het zo ostentatief tonen daarvan staat het meeleven en het ondergaan van de tragiek in deze voorstelling behoorlijk in de weg.

Katelijne Damen speelt Vera en is behalve veel te jong voor deze rol ook van meet af aan te pinnig, te chagrijnig en te geïrriteerd. De zachtmoedige Maarten wordt op die manier bijna dubbel slachtoffer: én van zijn ziekte, én van zijn vrouw.

Door deze spelopvatting ontstaat een grote afstand tussen publiek en spelers, die door het kille toneelbeeld nog eens wordt onderstreept. Letterlijk en figuurlijk zijn de personages ver weg. De stemmen van de acteurs zijn technisch versterkt waardoor ze klein kunnen spelen en de tekst soms door elkaar heen of mompelend wordt gezegd. Ook dit vergroot de afstandelijkheid – alsof de makers eigenlijk niet willen dat er ontroering ontstaat.

Cassiers’ inmiddels fameuze gebruik van theatertechnische middelen als videoprojecties en geluidsdecor, leidt hier vooral tot illustratie en niet echt tot verdieping. We zien projecties van besneeuwde landschappen en het uitvergrote hoofd van Maarten, we horen knisperende geluiden alsof hersens knappen.

Toch kent Hersenschimmen een paar schitterende momenten. Zo maken Maarten en Vera een laatste dans op prachtige operamuziek. En als tegen het eind het vertrouwde meubilair langzaam de nok van het theater in zweeft, als het ware van de zwaartekracht bevrijd, breekt ook de bevrijdingsdag voor Maarten aan. Hier winnen het beeld en de verbeelding het van het woord – het schimmenrijk kan worden verlaten.

Guy Cassiers heeft met Hersenschimmen een punt gezegd achter acht jaar theatervernieuwing in Rotterdam. In Antwerpen, een stukje verderop, zal hij als artistiek leider van Het Toneelhuis, verder bouwen aan zijn omvangrijke en belangwekkende oeuvre. We zijn, goddank, nog niet van hem af.

Tournee tot en met 3 juni. Zie ook www.areyouvital.com.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden