Terug naar de scherpte van de kunst

Typisch jaren zestig, dat was Ger van Elk. Maar ook typisch Van Elk in de manier waarop hij met klein gebaar vaststaande wetten kon ontregelen. Zo bleef hij voor de generaties na hem een baanbrekend kunstenaar.

Beeld Foto HH

'De medeoprichter van O.K.'. Het idee alleen al dat het woord 'oké' door iemand in het bijzonder bedacht zou zijn. En dat je daar mede-verantwoordelijk voor zou zijn. Ger van Elk moet het hebben gedacht. Sterker, de Nederlandse kunstenaar maakte er een fotowerk over. Waarop hij is te zien met een ingelijste afbeelding van een 'O' en hijzelf ernaast in de houding van een 'K'.

Typisch jaren zestig: de ludieke periode waarin Van Elk zijn lange carriere begon. Typisch Van Elk: om in een klein gebaar, beeld of woord een mogelijkheid te zien. Als een grap en een ontregeling van vaststaande wetten. Ook Van Elk: om deze foto niet alleen in Los Angeles maken, maar ook in de Nederlandse polder met als 'O' een oer-Hollandse rookworst. Waarmee hij maar wilde zeggen: mooi als ik hiermee een internationale loopbaan kan krijgen, maar wel op mijn eigen Nederlandse voorwaarden.

Gisteren werd bekend dat Van Elk zondagochtend is overleden. Van Elk was al eerder dit jaar getroffen door een hersenbloeding. Hij is 73 jaar oud geworden.


Beeld HH

Experimentele inslag
Dat de kunstenaar, geboren in Amsterdam, toen in LA verbleef was niet zo vreemd. Zijn vader woonde er en had zijn zoon, net afgestudeerd aan de Rietveld Academie, uitgenodigd. Van Elk junior volgde er het Immaculate Heart College, waar hij les kreeg van 'allerlei rare types', onder wie de Amerikaanse stilte- en geluidskunstenaar John Cage.

De opleiding moet overeenkomstig zijn geweest met zijn eigen experimentele inslag. Terug in Nederland richtte hij, beginjaren zestig, samen met Wim T. Schippers en Bob Wesdorp de zogenoemde A-Dynamische beweging op. Ze kregen bekendheid met beelden die geen enkel persoonlijk handschrift of emotie verraadden. Wat het opleverde: een muziekopvoering voor althoorn en motor; het volkieperen van een museumzaal met een laag glas (wat uiteindelijk door Schippers zou worden uitgevoerd).

Van Elk vertegenwoordigde een hardnekkig verzet tegen het voortlevend academisme van kort na de oorlog. Het moest anders, losser en experimenteler. Intelligenter en spitsvondiger ook; niet langer terend op de verdiensten van vroeger (lees: vóór de oorlog). Reden voor hem om in 1967 samen met weer twee andere kunstenaars, Jan Dibbets en Reinier Lucassen, het Internationale Instituut voor Herscholing van Kunstenaars op te zetten. Een wat pesterige nephogeschool waar Van Elk verantwoordelijk zou zijn voor de cursus Pop Art met als bijcursus 'Het naakt in het landschap'.

Onderzoeker van onzinnige restricties
Van Elk ontwikkelde zich niet alleen tot kunstenaar maar vooral tot onderzoeker. Van clichés. Van vooroordelen. Van onzinnige restricties. Hij switchte van schilderkunst naar fotografie. Van minimaal naar romantisch. Van hardcorekunst tot een brede maatschappelijke interesse. Dat kwam niet zozeer voort uit recalcitrantie, alswel uit een hang naar nonconformisme en een wens de kunst haar scherpte terug te geven.

Prachtig is hoe hij in zijn fotoserie The Symmetry of Diplomacy het wegretoucheren van uit de gratie gevallen politici in de Sovjet-tijd onder de loep neemt. Of hoe hij de breedsprakige minimal artists in Amerika, met hun omvangrijke landschapskunst, relativeert door op zee een blokje hout te polijsten en wit te schilderen. Een klein gebaar dat hem overigens een mooie prijs opleverde. Het Kröller-Müller Museum zou er uiteindelijk 200 duizend euro voor betalen.

Het gaf hem internationale bekendheid, als een van de weinige jonge kunstenaars destijds. Zijn werk was te zien op grensverleggende tentoonstellingen als Op losse schroeven/Situaties en cryptostructuren in het Stedelijk Museum, When Attitudes Become Form in de Kunsthalle in Bern (beide in 1969) en Sonsbeek buiten de perken (1971).

Is dat ook kunst?
Dat neemt niet weg dat Van Elk ook een uitermate poëtische inslag kende. Denk aan de combinatie van foto's en schilderijen die hij maakte van het winterse Kinselmeer met de Stompe Toren. Of de reeks landschappen in de collectie van het Museum Boijmans Van Beuningen die hij precies op horizonhoogte naast elkaar hing zodat alle luchten in elkaar over lopen.

Hoewel hij een duidelijk 'product' was van de jaren zestig heeft Van Elk zijn bekendheid altijd weten te behouden en is hij nooit echt uit het kunstcircuit verdwenen geweest. Altijd was zijn (nieuwe) werk wel ergens te zien. Ook omdat hij een baanbrekend effect had op een generatie kunstenaars na hem, onder wie Jeroen Eisinga, Marijke van Warmerdam, Merijn Bolink.

Vele museumbezoekers zullen overigens ook nietsvermoedend zijn werk zijn tegengekomen. Zoals in het Stedelijk Museum waar je lange tijd over een gepolijste driehoek van de houten vloer kon lopen; iets wat niet velen zal zijn opgevallen. Hé, is dat ook kunst? Jawel!

Beeld HH
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden