Boekrecensie Menno ter Braak

Ter Braak had weinig succes met zijn reductie van het nationaalsocialisme tot rancune (drie sterren)

Uit het niets had de Nationaal-Socialistische Beweging van Anton Mussert bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten in 1935 acht procent van de stemmen gehaald. Twee jaar later, op 26 mei 1937, is dat percentage bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer gehalveerd. Iedereen haalde opgelucht adem. De NSB bleek niet meer dan een ‘troepje raté’s’ oftewel mislukkelingen, zoals een diplomaat de schrijver en criticus Menno ter Braak toevertrouwde. Die stoorde zich evenwel aan de ‘elegant-nonchalante toon’ waarop weldenkend Nederland het nationaalsocialisme afdeed als ‘een bagatel waarmee een heer van onmiskenbare beschaving en goede manieren zich eigenlijk niet wilde occuperen’.

Ter Braak behoorde tot de scherpste geesten van het interbellum. In zijn essay uit 1937, Het nationaalsocialisme als rancuneleer, gaf hij de diplomaat op één punt gelijk: ‘Het nationaalsocialisme is inderdaad een beweging van raté’s, het is een beweging waarvan de inspiratie voortkomt uit rancune’. Dat ressentiment, waarschuwde Ter Braak, is geen specialiteit van het nationaalsocialisme en dus ook niet een uitzonderingstoestand, zoals de diplomaat betoogde.

Integendeel, het is de stelling van ter Braak dat de ‘rancunemens’ alomtegenwoordig is. Het is juist de democratische maatschappij, die aan alle mensen gelijke rechten geeft, die de rancune aanmoedigt. Want het streven naar gelijkheid kan, ‘gegeven de biologische en sociologische onbestaanbaarheid van gelijke mensen’, alleen maar tot frustratie leiden. En, concludeerde de literator, de ‘wrok van allen tegen allen, is in uiterste consequentie de oorlog van allen tegen allen’.

Ter Braak had weinig succes met zijn reductie van het nationaalsocialisme tot rancune; het verwijt van simplisme dat hij Mussert & Co maakte, sloeg op hemzelf terug. Toch achten intellectuelen als Geert Mak en Ian Buruma het essay van Ter Braak tachtig jaar later actueler dan ooit. Ter Braak houdt ons opnieuw een spiegel voor, schrijft Bas Heijne in zijn inleiding op het essay. ‘Wanneer die rancune opnieuw wordt ingezet door een politiek die het ressentiment als bindmiddel propageert, en dus altijd een zichtbare of onzichtbare vijand in het vizier heeft, die ons ‘mooie landje’ naar de knoppen helpt, die cultuur ‘verdunt’ of traditie ‘ondermijnt’ of ‘besmet’, lopen democratie en rechtstaat uiteindelijk werkelijk gevaar’.

Maar wat ook gevaar loopt, is de geloofwaardigheid van de intellectueel die nationaalsocialisme, populisme en alles wat verder nog, om met Ter Braak te spreken, ‘halfbeschaafd’ is, met dichtgeknepen neus op één hoop te gooit.

Menno ter Braak: Het nationaalsocialisme als rancuneleer. Van Oorschot; 62 pagina’s; € 12,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden