Tentoonstelling Goede Hoop laat Nederlands geweten over Zuid-Afrika alle kanten op schieten

Dat is wel even wennen. Een tentoonstelling die buiten alle historische artefacten ook direct op je gemoed speelt. Nog even buiten het feit of dat nu wel of niet terecht is. Toch is dat wat er gebeurt met Goede Hoop, de expositie in het Rijksmuseum die de relatie Zuid-Afrika en Nederland vanaf 1600 behandelt. De uitkomst is informatief maar minder objectief dan je misschien zou verwachten van een historische benadering. Maar goed, dit is ook niet zomaar een periode uit het Nederlandse verleden. Er is veel goed, maar meer nog fout gegaan.

Beeld anp

Exposities die aanzetten tot morele overwegingen, in Duitsland zijn ze het gewend, met hun overzichten van wat onze oosterburen in maar liefst twee wereldoorlogen aan ellende hebben aangericht. Of het museum dat onlangs in Washington werd geopend over het Afro-Amerikaanse bevolkingsdeel en zijn lot onder de slavernij, en waarbij de 'blanke' Amerikanen zich terdege achter de oren zullen krabben. In Nederland is misschien nog niet eerder zo'n breed overzicht gegeven van wat de Nederlandse inmenging in een ander land teweeg heeft gebracht; ten goede en ten slechte.

Want dat is precies waar Goede Hoop op inzet: hoe een handjevol Nederlanders in de 17de eeuw op de Zuid-Afrikaanse Kaap een vestigingsstation wilde stichten, ter bevoorrading van de schepen op weg naar 'ons Indië' en weer terug naar huis; en wat de gevolgen daarvan waren. Gevolgen die niet alleen een historische aanpak vergen om ze laten zien, maar ook een mooie aanleiding zijn het Nederlandse geweten eens goed tegen het licht te houden. Het geweten dat door de expositie alle kanten opschiet, maar niemand ongemoeid zal laten.

Het lag aan de Hollandse naïviteit om op 6 april 1652 eenvoudig in de 'maagdelijke' Tafelbaai aan land kan gaan. Aan de arrogantie van de Hollanders de inheemse bevolking te willen knechten. Aan de directe en indirecte betrokkenheid bij landverhuizingen, bloedbaden en de apartheidswetten. Maar ook aan de pionierslust om een onbekend gebied met tekeningen en landmetingen in kaart en beeld te brengen; de stedenbouw, aanleg van wegen en spoorbanen.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Beeld anp

De variatie aan invalshoeken hoe deze geschiedenis weer te geven, geeft aan de tentoonstelling in het Rijksmuseum een even gevarieerd uiterlijk. Met kleurige, meters brede panoramaschilderijen van Robert Jacob Gordon. Met afbeeldingen van geschoeide Hollanders en ongeschoeide slaven. Met de in wit marmer gehouwen borstbeelden van Boerenleider Paul Kruger en Marthinus Theunis Steyn, president van de Oranje Vrijstaat (beiden nu verguisd, maar lange tijd geprezen). Met affiches vol anti-apartheidsleuzen: 'Outspan bloedsinaasappels. Pers geen Zuidafrikaan uit!'. Een benzinepompslang van Shell, afgesneden door RaRa, de actiegroep die het in de jaren tachtig had gemunt op bedrijven die in Zuid-Afrika actief waren. En met foto's van Pieter Hugo die de jongste generatie Zuid-Afrikanen - de 'born-frees' - optimistisch toont te midden van de ongerepte natuur.

Het is al met al een variatie aan schilderijen, foto's, beelden, vlaggen, meubilair, kledij en documenten, en met name de uitvoerig gedocumenteerde catalogus, die van de geschiedenis een genuanceerd beeld willen geven. Nuances die overigens behoorlijk onder druk komen te staan door de grof geschilderde opschriften tegen de museumwanden: 'Pas wel op!', 'Ingepikt' of 'Wat doe je op mijn land?'. Kreten die het schuld-en-boetegehalte van de tentoonstelling behoorlijk opkrikken en het objectiverende karakter van de expositie ondermijnen. Ook door de eind-goed-al-goedafsluiting: het bedankje van Nelson Mandela aan de Nederlanders voor hun strijd tegen apartheid, nadat 'we' eerder 350 jaar niet aan de meest gunstige kant van de geschiedenis hebben gestaan.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Beeld anp

Het kan verkeren.

Overigens zet het Rijksmuseum met Goede Hoop een nieuwe stap om, zoals de vorige directeur Wim Pijbes al voorzag, uit te groeien tot het nationale museum - en nu dus, onder diens opvolger Taco Dibbits, ook het nationale geweten. Volgende halte: de grote Slavernij-tentoonstelling in 2020. Het Rijksmuseum als een waardevrije kunstinstelling kan weleens zijn beste tijd hebben gehad.

Goede Hoop. Zuid-Afrika en Nederland vanaf 1600. Rijksmuseum, Amsterdam. T/m 21 mei.

Goede Hoop? Er is te veel hoop, te veel verlangen, en te veel verleden

Het Rijkmuseum komt met een grote en confronterende tentoonstelling over vier eeuwen Hollandse aanwezigheid in Zuid-Afrika. Een gesprek met samenstellers Adriaan van Dis en Martine Gosselink over de relatie met een land waarin niets is wat het lijkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden