Ten prooi aan plastic, slangen, nepbloed en een teil

The Spiral Village, tot en met 25 mei, Bonnefantenmuseum, Maastricht, catalogus 54 gulden...

Een etalage in New York, twee jaar geleden. Teddybeertjes in politiekostuum kijken met glimmende kraaloogjes naar buiten. Wij kijken terug, want moet je zien: pal achter die knuffeltjes grijnst een enorm skelet. En naast dat monster hangt een blondine achterover. Haar gezicht is besmeurd met bloed. Onder haar boezem puilen haar ingewanden uit. Het is Nicole Simpson, echt waar: het staat in rode letters op haar T-shirt.

Allemachtig! Die vrouw ligt koud onder de grond, het proces tegen haar ex, footballspeler O.J. Simpson, is net begonnen, of de feestwinkelier verkoopt haar verminkte portret als een carnavalskostuum. Wat een krankzinnige wereld! Uit ongeloof moet je nog lachen ook.

Het Bonnefantenmuseum in Maastricht, op dit moment. Achter een glazen pui hangt, ondersteboven aan het plafond, een naakte man. Of is het een vrouw? Dat doet er niet toe, het is hoe dan ook een lelijk te grazen genomen etalagepop. Zijn zwarte, langgelokte pruik is doordrenkt met rode verf, die naar beneden druipt, in een teil en op de vloer daaromheen. Dikke slangen voeren het kunstbloed weer omhoog, zodat het telkens opnieuw over dat lichaam vol open wonden kan stromen.

Jeetje, wat is het Bonnefantenmuseum ineens hip. Het brengt voor het eerst in zijn nieuwe onderkomen een groepsexpositie van jonge kunstenaars en het trekt daarvoor de aandacht met kitsch die de kijker koud laat. Leg daar maar eens een vinger op: wat is het verschil tussen loos nepgeweld en schokkend nepgeweld?

Het portret van Nicole Simpson schokt omdat het getuigt van minachting voor het individu. Het verandert een reëel slachtoffer in een lustobject, in horror om je aan te verlekkeren. Dat maakt het stijlloos. De pop van het Britse kunstenaarsduo Dinos & Jake Chapman is ook stijlloos, maar meer vanwege zijn gladde uiterlijk. Dit slachtoffer is slechts een prooi van plastic, artificieel tot en met zijn geslacht. Een universeel schrikbeeld wordt het daar niet mee.

De Cyber-Iconic Man (1996) bestaat uit zoveel opzichtige trucage dat hij de kijker niet eens de lachstuipen op het lijf jaagt. Wat een omhaal: die opgetakelde en toegetakelde pop, met die teil, die slangen en dat nepbloed. 'Wij zijn geïnteresseerd in abjecte betekenisloosheid,' verklaren Chapman & Chapman in een interview met Metropolis M. Ze zijn niet de enigen die in het Bonnefantenmuseum hun nihilistische neigingen botvieren.

Thomas Demand (München, 1964) toont kleurenfoto's van verlaten namaakkantoren. De bureau's gaan schuil onder stapels papier: stuk voor stuk onbeschreven bladen. De wezenloze leegte gaapt je tegemoet. Zo is er nog wel meer aperte nep. Twee reusachige boren breken door een houten vloertje. Glanzend gelakt priemen ze naar het plafond, terwijl ze de planken onder onze voeten versplinteren. Niet dat het nu onveilig is daarop rond te lopen, want ook de destructie van de Italiaanse Sarah Ciraci (1972) is puur esthetisch.

De groepsexpositie predikt het engagement van 'de nieuwe kunst'. Met haar 'openhartige, soms schokkende beelden' zou zij afrekenen met de 'onverschilligheid en commerciële gemakzucht' uit de jaren tachtig. De tentoonstelling is opgezet door Francesco Bonami, curator en hoofdredacteur van de Amerikaanse editie van Flash Art. Het overzicht is een uitsnede, één deel uit een voor Turijn gemaakte serie over jonge kunst. Waarom het Bonnefanten juist deze aflevering in huis haalt, wordt nergens vermeld.

Misschien viel directeur Alexander van Grevenstein voor de bevlogenheid die Bonami aan de dag legt in de catalogus. Uit zijn inleiding spreekt een vurig geloof in de kunst, maar een hysterisch wantrouwen tegen de eigen tijd: 'De toekomst is achterhaald, we leven nog steeds in angst voor de nucleaire holocaust, de ultieme apocalyps - en waarom ook niet? Wat wij ontberen is hoop.' Die ultieme apocalyps daargelaten, vergast Bonami de lezer in het bijzonder op zijn bedenkingen tegen Internet.

Hij pareert de fictie van The Global Village ('We overzien de wereld in één oogopslag, maar thuis leven we als slaven in een ware dictatuur') met The Spiral Village, tevens de titel van zijn expositie. De spiraal symboliseert een opwaartse beweging, naar buiten, en tegelijk een terugkeer naar de bron van het bestaan. De actuele kunst zou die uitersten overbruggen. Zij is, volgens Bonami, 'de long van onze samenleving, de long die ons in staat stelt onze denkwereld te reinigen, de long die ons aktief en onbewust bewust maakt'.

Kunst die zoveel heil brengt bestaat, maar in het Bonnefanten is ze in de minderheid. Je stuit er op een muur van achtenveertig videomonitoren, een monstrum van de Algerijn Philippe Parreno (1964). Alle schermen tonen gelijktijdig hetzelfde verslag van een reis door Tadzjikistan. Als documentaire zou de film indruk kunnen maken. Dat hij wordt geofferd aan een achtenveertig keer vermenigvuldigd kunstenaarsego is ongekend brutaal.

Slechts één van de zestien deelnemers brengt een vleugje poëzie in The Spiral Village. De Mexicaan Gabriël Orozco (1962) geeft in zijn bescheiden fotoserie Sandal's Tale de hoofdrol aan rubberen teenslippers. Afgetrapte exemplaren teren weg in het zomerzand, hun vaalblauwe bandjes losgeraakt van de zool. Nieuwere sandaaltjes liggen netjes op een rij voor een drempel, verlevendigd met een flauwe voetafdruk. Orozco vindt dat de wereld vol is van sculpturen in 'slaaptoestand', die erop wachten gezien en vastgelegd te worden.

Dat is een mooi uitgangspunt, waar vast en zeker ook Maurizio Cattelan (Padua, 1960) zich in kan vinden. Hij onthaalde een zwerver in het museum, een wezen van opgepropte kledingstof dat wegduikt in een hoekje - zo levensecht dat de artistieke waardering voor dit beeld op zijn minst een moment wordt opgeschort door de schrik.

Wilma Sütö

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden