Teletekst is retro maar nog altijd springlevend

Onverwoestbaar, onverstoorbaar en voor velen onmisbaar

Op de dag dat Donald Trump de verkiezingen won, raadpleegden twee miljoen Nederlanders teletekst. Waarom het archaïsche fenomeen, in veel andere landen allang morsdood, hier springlevend is.

Foto Ronald Swart

Kun je teletekst als cult beschouwen? 'Ik denk van wel', zegt Jens Kraan (44). Waarop de 'chef 24' van de Nederlandse Omroep Stichting met een glimlach vertelt over die keer dat er bij een popfestival T-shirts met teletekstletters op de borst werden uitgedeeld. Liep het halve festivalterrein even later reclame te maken voor de informatiedienst die in alles retro is, maar nog altijd springlevend.

En je had natuurlijk Jan Boskamp, die in september op tv bij Voetbal Inside aanschoof in een zwarte polo van het merk Jako. Boskamps club Feyenoord ging toen al aan kop in de eredivisie en dat vond de oud-trainer een mooie gelegenheid om met teletekstpagina 819 op zijn borst te pronken.

De teletekststand van de eredivisie op prime-time bij de commerciële concurrent in beeld: bij de NOS vonden ze het prachtig. Ook bij Jako waren ze verrast door de stunt van hun televisieboegbeeld. Om niet talloze Feyenoordfans teleur te stellen, begon het bedrijf halsoverkop de teletekstshirts van Boskamp te drukken.

Onverwoestbaar, onverstoorbaar en nog altijd voor velen onmisbaar: na 37 jaar is de oerversie van de Nederlandse teletekst er nog altijd. Het medialandschap is in die tijd onherkenbaar veranderd, maar het MS-Dos van de nieuwsvoorziening laat zich niet van de wijs brengen. 'Bij teletekst weet je wat je krijgt', zegt Kraan.

Hier geen foto's, filmpjes en advertenties die de aandacht van de boodschap afleiden. Geen slecht onderbouwde meningen, godwins, scheldkanonnades en doodsbedreigingen. Teletekst is niet links en niet rechts, is progressief noch conservatief. Het is rechttoe-rechtaan, hardcore nieuws, de servicepagina's daargelaten.

Dit alles volgens een formule die al in steen is gebeiteld sinds schaakkampioen Max Euwe op een computertentoonstelling de geboorte van het medium verkondigde. Vrijwel niemand die dat trouwens doorhad, op 1 april 1980 om 10 uur 's ochtends. In Nederland waren maar duizend televisies geschikt om teletekst te ontvangen, allemaal toestellen van de duurste soort.

Uitlijnen

Sindsdien is er weinig veranderd. Op pagina 101 (het belangrijkste nieuws) worden negen berichten aangekondigd in koppen van maximaal 38 karakters, inclusief een spatie en een paginaverwijzing van drie cijfers. En de nieuws- en sportberichten bestaan uit drie alinea's die bij voorkeur netjes uitlijnen. Want dat vinden bepaalde teleteksters nogal belangrijk, dat de regels mooi vollopen. En natuurlijk dat het vlot, neutraal en begrijpelijk is opgeschreven.

Dit alles opgediend in ietwat hoekige letters in geel, lichtblauw, wit of groen, geplakt tegen een gitzwarte achtergrond. Rond de feestdagen is er een bonus voor de ware teletekstliefhebber. Met Kerst zweefde er een kerstman op een arrenslee door de lucht ('we wensen iedereen fijne Kerstdagen'), op Nieuwjaarsdag knalde kleurrijk vuurwerk en lonkten volle champagneglazen op pagina 101.

Teletekst tijdens de kerstdagen in 2016.

Het werkt na al die jaren nog altijd. De app wordt gemiddeld 619 duizend keer per dag gebruikt, met een flinke uitschieter op 9 november: de dag dat Trump de Amerikaanse presidentsverkiezing won. Toen raadpleegden twee miljoen mensen de teletekstpagina's op hun telefoon of tablet. De bezoekcijfers op het televisietoestel worden niet geregistreerd.

Natuurlijk, zegt Kraan, is er ook bij de NOS af en toe discussie. Is het na al die tijd niet mooi geweest? Moeten we er niet mee stoppen? Kunnen we de tijd en het geld dat aan teletekst wordt besteed niet beter steken in de website, de programma's of de langetermijnprojecten? Duur is teletekst volgens Kraan niet: het systeem waarop het draait, is allang afgeschreven. Het kost alleen manuren.

Maar elke keer wordt de discussie op dezelfde wijze beslecht. Kraan somt nog een getal op dat volgens hem duidelijk maakt hoeveel bestaansrecht teletekst nog altijd heeft. Op een zondag waarop wordt gevoetbald in de eredivisie, klikken 800 duizend mensen de pagina's 818 (tussenstanden/uitslagen) en 819 (stand) in de app aan. Kraan: 'Dan zou je toch wel gek zijn om ermee te stoppen, vind je ook niet?'

Teletekst tijdens de feestdagen in 2006.

Ambacht

Toch doen veel omroepen dit. De Britten van de BBC, die in 1974 de internationale primeur hadden met hun Ceefax ('see facts'), stopten er vijf jaar geleden mee. De Belgische VRT hield er vorig jaar juni mee op en op 22 december maakte ook RTL bekend dat zijn teletekstpagina's per 1 april verdwijnen.

Niet dat dit de concullega's van de NOS verbaasde: bij RTL staken ze toch al niet veel tijd in het bijhouden van hun pagina's, klinkt het smalend op de redactievloer. Of, zoals Lex Berkhout het verwoordt: 'Ik word onpasselijk van hun teletekstpagina's.'

Daarmee doelt Berkhout (58), goed voor 25 jaar teletekstervaring, niet alleen op de seksadvertenties en de waarzegsters die op de teletekstpagina's bij de commerciëlen om aandacht schreeuwen. Hij vindt ook hun nieuwspagina's niet om aan te gluren. Slecht uitgelijnd, met weinig zorg gemaakt, rechtstreeks geplakt van de persbureaus, is zijn oordeel.

Want werken voor teletekst is niet zomaar een beetje ANP-berichten knippen en plakken en er een kop boven hengsten, zeggen ze bij de NOS. 'Je moet echt bewijzen dat je het kan', zegt Sabine de Haan (55). 'Het is een ambacht', vult Kraan aan.

Poëtisch

De Haan werkt sinds 1986 bij de NOS en sinds 1990 voor teletekst. Ze noemt zichzelf een 'heel oude teletekster' en daar schaamt ze zich niks voor. Ze voelt zich juist verantwoordelijk voor het werk dat ze doet en legt daar dan ook veel eer in.

Maak haar 's nachts maar eens wakker en stel dan de vraag: past deze kop op teletekst? 'Ik kan je dan zonder na te denken het juiste antwoord geven', zegt ze.

De mooiste kop die ze ooit op teletekst zette: 'Komende nachten vallende sterren'. Van dubbelzinnigheden houdt ze niet zo - nieuws is nu eenmaal een serieuze aangelegenheid - maar deze vondst kon er volgens haar prima mee door. 'Omdat je vallende ook als twee losse woorden kunt lezen. De cadans ervan vind ik echt poëtisch.' De Haan beheerst alle trucs uit het arsenaal om koppen en alinea's passend te krijgen - op teletekst valt er nu eenmaal niet te rekken aan de ruimte. Een demonstrant heet dus bij haar een betoger, want dat scheelt weer vier letters. En door te koppen met 'pleidooi voor...' omzeilt ze de initiatiefnemer van het betoog. Is weer een of twee woorden minder. Ook samentrekkingen als 'Mablegate' en 'balkonjochie' (ouders sluiten Belgische jongen in vrieskou op balkon op) juicht ze toe.

Teletekst tijdens de Tour de France.

Per dag zijn er twee teleteksters bij de nieuwsdesk aan het werk; hun berichten zijn tegenwoordig vrijwel allemaal gebaseerd op het nieuws dat de NOS zelf op zijn website plaatst. Twee anderen verzorgen het servicegedeelte - met onder meer de onderwerpen van tv-programma's en de 'opmerkelijk'-rubriek op pagina 401. Sport (vanaf pagina 600) heeft een eigen redacteur, de uitslagenpagina's in het sport- en voetbaldeel worden geleverd door het bureau Gracenote.

De weerpagina's (702-714) komen van Weerplaza en het KNMI, ook Schiphol (756), de NS (751) en de ANWB (730) leveren hun eigen informatie aan teletekst. Kraan: 'De leveranciers twijfelen ook wel of ze daarmee moeten doorgaan. Ze willen natuurlijk zo veel mogelijk bezoekers op hun eigen website. Maar toen de NS had bedacht om van teletekst af te gaan, leverde dat nogal wat protest op.' Gevolg: pagina 751 bleef bestaan.

Wel is er flink gesnoeid in het aanbod van de servicepagina's. In de jaren tachtig en negentig stuurden honderd externe leveranciers hun bijdragen in. Er was een agenda met evenementen voor homo's en lesbiënnes, de duivenmelkers konden terecht op teletekst en de hitlijsten stonden er in hun geheel afgedrukt.

Kritiek

'Witte Huis: record bezoekers op Mall', kopte teletekst na de inauguratie van Trump. Kritiek was het gevolg: waarom neemt teletekst, en daarmee de NOS, de mening van Trump, en daarmee het Witte Huis, voor waar aan? Foto's toonden aan dat er veel meer bezoekers op de inauguratie van Obama waren afgekomen. 'Er staan geen feitelijke onjuistheden in de kop of het bericht', verdedigt Jens Kraan, de chef 24 van de NOS. 'Maar misschien leunt het te veel op het Witte Huis, dat klopt. Het laat vooral zien hoe lastig het kan zijn als je dit soort berichten, met enorme tegenstellingen, in drie alinea's probeert uit te leggen.'

Sneeuwhoogten

Persoonlijke favoriet van Kraan: de pagina met de sneeuwhoogten in de wintersportgebieden. 'Dat fascineerde me als kleine jongen enorm. Dat je dan twaalf pagina's moest wachten tot het gebied waar je naartoe ging op vakantie in beeld kwam. En achteraf dacht je: waar heb ik nou eigenlijk naar zitten kijken?'

Inmiddels zijn de sneeuwhoogten verdwenen, net als de uitgaansagenda van het COC en de postduiven. De omroeppagina's worden nauwelijks nog bijgewerkt, doordat omroepen in hun personeelsbestand moeten snoeien. Daardoor oogt de '300-serie', teletekstjargon voor de pagina's tussen 300 en 400, behoorlijk desolaat. Van de tien omroepen hebben alleen de KRO, Omroep Max, BNN en de NTR een bijdrage geleverd, vooral bedoeld om leden te werven.

Teletekst begon in 1980 nog met vijftig pagina's. In potentie zijn er bijna negenhonderd beschikbaar, want een teletekstpagina kan nooit met 0 of 9 beginnen. Toch zijn nooit alle pagina's tegelijk in gebruik. Om orde te scheppen, gaan inactieve pagina's op slot. Ook mag een nieuwsbericht hooguit 24 uur op teletekst blijven staan. Op die manier wordt ook het systeem ontzien waarop de dienst draait, Cyclone geheten. Dat werkt separaat van de andere programma's die door de redactie in gebruik zijn, waardoor een storing op teletekst de nieuwsvoorziening nooit in gevaar kan brengen.

Nooit heeft trouwens iemand van buitenaf geprobeerd in te breken, zegt Kraan met een glimlach. Dat bewijst volgens hem: 'Teletekst is oldskool hufterproof.' Zo bezien is teletekst veel meer dan cult alleen. Het is ook het touwtje uit de brievenbus van de nieuwsvoorziening.

Teletekst op 31 december 1999.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.