Tegen trollen, kapitalisten en vrouwenhaters Bezeten van rechtvaardigheid, levend op McDonald's PROFIEL STIEG LARSSON

Ronduit astronomisch zijn de verkoopcijfers van de Zweedse thrillerschrijver Stieg Larsson. Tragisch genoeg overleed de auteur kort voor het succes losbarstte....

Een boek is een echte bestseller als het in het landschap zichtbaar wordt. In haar essaybundel Verboden te lezen beschrijft de Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic een boottocht langs tientallen kilometers Joegoslavisch naaktstrand medio 1981. Alle rood verbrande blote billen verkeren in het gezelschap van dezelfde pil met quasi-Middeleeuwse kaft, De Naam van de Roos van Umberto Eco. 23 Jaar later, in 2004, liep ik op reportage in Kroatië per ongeluk een nudistengebied voor toeristen binnen. Ik viel meteen op als de enige mens met kleren, maar ook, zo leek het, als de enige mens zónder De Da Vinci Code van Dan Brown.

De meest zichtbare auteur in het contemporaine Nederlandse landschap heet Stieg Larsson. Ik zat in de trein en telde om mij heen twee mensen met gratis krantjes en vijf met Stieg. Ik ging naar de sauna en keek in het rek naar de boeken die de zwetende schare in de houten cabine had meegesleept: drie keer Mannen die vrouwen haten, twee keer De vrouw die met vuur speelde en twee keer Gerechtigheid, respectievelijk deel 1,2 en 3 van de Millennium Trilogie.

Stieg Larsson is in Nederland later doorbroken dan in veel andere Europese landen, maar de verkoop ligt hier inmiddels boven de half miljoen. Internationaal is hij op weg naar de dertig miljoen en nadert hij de astronomische cijfers van auteurs als Paulo Coelho en Dan Brown. Vanaf de achterflappen van al die miljoenen boeken kijkt een onopvallende, bebrilde, beetje gezette Zweedse heer van middelbare leeftijd de wereld in. Stieg Larsson werkte lang als redacteur voor het Zweedse persbureau TT, later als onderzoeksjournalist. Maar de man van de foto had ook een verzekeringsadviseur of een gemeentesecretaris kunnen zijn. Ze zeggen dat een typisch kenmerk van auteurs met monsterverkopen is dat ze er gevaarlijk gewoon uitzien. Als je naar Orhan Pamuk, Michel Houellebecq of P.F. Thomése kijkt, denk je meteen: vréémde mannen. Maar Paulo Coelho oogt als elke ontspannen barkeeper in een zuidelijk land. Toen ik eindelijk een foto van Dan Brown zag, dacht ik in eerste instantie dat ze hem hadden verward met onze hypotheekadviseur.

Een andere typische overeenkomst tussen Larsson, Coelho en Brown: ze waren al bijna middelbare heren toen ze zich aan het schrijven waagden. De roep van de muze had nooit geklonken. Ze kropen achter het toetsenbord om eens te kijken of het wat zou worden. Dat werd het. Een verschil tussen Larsson en de andere twee: hij is dood. In november 2004, vlak voordat het eerste deel van de Millennium Trilogie in Zweden zou verschijnen, overleed hij op 50-jarige leeftijd aan een hartstilstand.

Die tragische onverwachte dood is aangevoerd als verklaring voor het monstersucces. Het is de insteek van onder meer The Man Who Left Too Soon, de Stieg-biografie van de Brit Barry Forshaw die later dit voorjaar verschijnt. De gedachte ligt voor de hand. Echter: toen ik de foeilelijke cover met de onheilspellende zwarte vrouwenogen van Mannen die vrouwen haten trotseerde en mij aan het lezen van Stieg waagde, begon ik er meteen hartgrondig aan te twijfelen. Net als de minstens 25 miljoen mensen die mij voorgingen werd ik onmiddellijk meegezogen in een tot in de puntjes uitgedokterde, uiterst moderne thriller. Dan Brown hoefde niet te overlijden om 80 miljoen boeken te verkopen. Stieg Larsson had zijn weg naar een miljoenenpubliek, meen ik, ook gevonden als hij nog een tijdje bij ons was gebleven.

De cocktail die deze schrijver serveert is commercieel explosief. In de 560 pagina's van ‘Stieg 1’ passeren ondere andere seks, geld, geweld, religie, incest, vrouwenmishandeling, dierenmishandeling, occultisme, nazisme, hacken, sadomasochisme, apocriefe bijbelboodschappen, de beurs, malafide financiële netwerken, omkoopbare journalisten en media-macht de revue – niet in gefragmenteerd verhaal, maar in een knap gecomponeerde detective waarin alle stukjes net zo precies passen als de planken en schroeven in een kast van Ikea of de zangpartijen, keyboards en ritmes in een monsterhit van Abba.

De Italiaanse schrijver Alessandro Baricco kwam in zijn analyse van de moderne bestseller uit bij definities als ‘spectaculair’ en ‘totaal’: een rijk boeket van pakkende elementen moet onmiddellijk aanwezig zijn én aanwezig blijven. De Millennium Trilogie is zo’n totaalervaring bij uitstek.

Bij Larsson vind je een uitgekiende combinatie van dingen die altijd aanslaan met dingen die juist nu aanslaan. De strijd tussen goed en kwaad is een bekende trekker. In oeroude Scandinavische verhalen zijn de boosaardige krachten vaak trollen. In het universum van Larsson, schreef Christopher Hitchens in Vanity Fair, hebben die trollen op natuurlijke wijze de metamorfose ondergaan tot rücksichtloze kapitalisten die meestal tegelijk vrouwenmishandelaars zijn en vaak ook nog zuivere racisten. De malafide Stieg-kapitalisten verdienen hun geld niet met de productie van goederen, maar door gegoochel met geld. Het imperium van Stiegs ergste trol, Hans-Erik Wennerström van de Wennerström-groep, is volledig gebouwd op drijfzand.

Waar kennen we dat van? Zo weinig als Larssons dood aan zijn succes heeft bijdragen, zo aanzienlijk is volgens mij het aandeel van de financiële crisis. Larsson schreef de Millennium Trilogie ’s nachts in de jaren 2000-2003, koffie en sigaretten bij de hand. De tijd werkte in zijn voordeel. De huizenmarkt stortte in, die voor thrillers waarin kapitalistische zeepbellen worden doorgeprikt trok flink aan.

De financiële trollen worden bij Stieg bestreden door een ingenieus speurdersduo. De mannelijke helft is de idealistische onderzoeksjournalist en vrouwenman Mikael Blomkvist van het blad Millennium. Je moet moeite doen in hem geen alter ego van de schrijver te zien. Voor zover bekend was Larsson geen womanizer (gepsychologiseer dat Blomkvist de man is die Larsson had willen zijn zullen we hier achterwege laten). Maar op andere vlakken vertonen de heren overeenkomsten. Larsson was in 1954 geboren in een arbeidersfamilie in het Zweedse hoge noorden en als tiener al actief in de communistische beweging. Op zijn vijftiende, zomer 1969, was hij getuige van de verkrachting van een leeftijdgenote, wat resulteerde in een levenslange preoccupatie met vrouwenmishandeling. Als student was Larsson in de ban van Trotski. In latere jaren ontdeed hij zich van ideologie en specialiseerde zich in de bestrijding van extreem-rechts en het malafide financiële circuit. Tot zijn dood leidde hij het tijdschrift Expo, waarin hij de praktijken van extreemrechtse groepen en hun broodheren uit de doeken deed, wat hem de nodige bedreigingen opleverde.

Mikael Blomkvist van het blad Millennium is een constant rokende, koffiedrinkende, slecht etende en weinig slapende workaholic. En op exact deze wijze omschrijven nabestaanden Stieg Larsson van het blad Expo. De Zweden komen in enquêtes steevast uit de bus als een gezond levende volk. De heren Larsson en Blomkvist horen er niet bij. ‘Stieg was overal goed in behalve in het voor zichzelf zorgen’, vertelde oude vriend John Henri Holmberg. ‘Hij stond om één uur ’s middags op, dan begon hij zwarte koffie te drinken en te roken, onderweg naar Expo at hij een hamburger, en om een uur of een, twee ’s nachts ging hij naar huis om aan de Millennium Trilogie te schrijven tot vijf uur in de ochtend. Hij had ook een beetje die grijzige aanblik van iemand die altijd binnenzit en veel bij McDonald's eet.’

Larsson-intimus Kurdo Baksi vertelt in zijn volgende week in het Nederlands verschijnende, redelijk geslaagde biografie Mijn vriend Stieg Larsson over 16-urige werkdagen met 22 plastic bekertjes koffie en drie pakjes sigaretten. ‘De manier waarop Stieg oorlog voerde met zijn lichaam valt niet te verklaren.’

Het lijkt Blomkvist van Millennium wel. Nachtenlang zit hij rokend achter de computer, speurend naar stukjes in de puzzel van een crimineel netwerk. Bij Tolstoj eten de personages delicatessen aan sierlijke tafels, bij Stieg Larsson hamburgers achter het beeldscherm. (Baksi: ‘Eten interesseerde Stieg niet zo.’) Op internet stikt het van de speculaties dat Larsson geen natuurlijke dood is gestorven maar vermoord is door de malafide netwerken die hij bestreed. Wie sceptisch is, kan stellen dat een verband met de levensstijl van de auteur niet is uitgesloten.

Larssons affiniteit met computers keert terug in de persoon van Blom-kvist, maar nog meer in de vrouwelijke helft van zijn speurderduo, de 24-jarige Lisbeth Salander, superhacker én superwoman. In het enige grote interview dat Larsson ooit gaf, enkele dagen voor zijn dood, verklaarde hij Salander te hebben gebaseerd op het beroemdste Zweedse vrouwenpersonage allertijden, Pippi Langkous. Hoe zou haar non-conformisme zich hebben geuit als volwassen vrouw in de wereld van nu? Of Astrid Lindgren haar meisje met de sproeten en de rode vlechten nog had herkend in de broodmagere, kettingrokende, op diverse plaatsen getatoeëerde en van veel piercings voorziene, seksueel misbruikte, contactgestoorde, in zwart leer gehulde motorrijdster en superhacker Salander, is even de vraag. Feit is dat Larsson een originele en moderne heldin heeft geschapen. Diverse recensenten hebben al geschreven dat Salander meer krediet toekomt voor Larssons monsterverkopen dan Blomkvist.

Reeds als armlastig student had Larsson zijn testament opgemaakt: zijn nalatenschap was voor de socialistische partij van Zweden. Toen in de maanden na zijn dood de eerste miljoenen begonnen binnen te rollen, bleek dit papier niet rechtsgeldig. Gevolg: Larssons vader en broer zijn inmiddels multimiljonairs. Met hen had de auteur tijdens zijn leven weinig contact, want de verhoudingen in de familie waren naar verluidt niet veel beter dan die in een wat grimmigere Bergman-film.

Eva Gabrielsson, de vrouw met wie Larsson dertig jaar samenleefde maar nooit trouwde, ziet van de royalty’s geen cent. Dat is des te wranger omdat zij waarschijnlijk een aandeel heeft gehad in het stilistisch verbeteren van de tekst. Nu Larsson een goed verkopend merk is geworden en diverse oude intimi met verhalen naar buiten komen, ontstaat een beeld van een idealistisch journalist met een groot rechtvaardigheidsgevoel, een fanatiek thrillerlezer die zich via de groten van het genre de kneepjes van het vak eigen maakte, maar ook van een beperkt stilist.

Andreas Helberg, oud-collega van Larsson bij het Zweedse persbureau TT, ging zover in de krant Dagens Nyheter te stellen dat Stieg de Millennium Trilogie nooit zelf kan hebben geschreven. ‘Hij was simpelweg niet in staat tot het maken van zinnen. Zijn teksten moesten voortdurend worden bewerkt om ze publicabel te maken.’ Helbergs conclusie: Larsson heeft een co-auteur gehad.

Ik wens het te betwijfelen. Een boek als Mannen die vrouwen haten is geen werk van een groot stilist. Typisch Stieg zijn zinnen als: ‘Het eten rook heerlijk en Lisbeth werkte twee grote porties naar binnen. Mikael gluurde naar de tatoeage op haar rug.’ Hoe groot het aandeel van Gabrielsson is geweest, blijft nog even het onderwerp van speculatie. Binnenkort komt zij met haar eigen boek, dat Het jaar na Stieg gaat heten.

Zij wil erin afrekenen met de ‘laster’ van Helberg én die van Kurdo Baksi. Die schrijft in Mijn vriend Stieg Larsson namelijk niet alleen leuke dingen. Larsson zou als journalist vaak gezondigd hebben tegen de feitelijkheid, en voor het persbureau TT interviews met zichzelf hebben geschreven in de hoedanigheid van hoofdredacteur van Expo – om zo aandacht te creëren voor de bedreigingen van neonazi’s waaraan hij blootstond. ‘Een karaktermoord’, noemt Eva Gabrielsson de in Zweden prima verkochte Baksi-biografie. In de media strijdt zij tegen Stiegs oude vrienden om haar partners eer, in de rechtbank tegen Stiegs familie om de royalty’s. Al meer dan vier jaar duurt het juridische getouwtrek waarvan ook Larssons computer – met daarin mogelijk de brokstukken van een vierde boek – inzet is.

De conclusie kan ondertussen nauwelijks een andere zijn dan dat Stieg Larsson een tragische figuur is. Hij mocht zijn succes zelf niet meemaken. En in plaats van de kassen van zijn levenspartner en de socialistische beweging, spekt hij nu die van zijn familie en die van een veelheid van handige commerciële jongens. Het zijn immers mannen in krijtstreeppakken die aan het hoofd staan van bestselleruitgeverijen en filmmaatschappijen die nu het meest verdienen aan de strijder tegen het grootkapitaal die ook een groot thrillerschrijver bleek. Inderdaad: precies het slag mensen dat in de Millennium Trilogie wordt bestreden.

Stieg-biograaf Kurdo Baksi reist ondertussen de wereld rond om lezingen te geven over zijn oude vriend. Bij afwezigheid van de echte auteur signeert hij ook diens boeken en treedt hij op in talkshows. Stieg zelf had dat hele publiciteitscircus waarschijnlijk goeddeels gemeden, schrijft Baksi. ‘Hij zou de voorkeur hebben gegeven aan kleine undergroundtijdschriften in plaats van grote tv-kanalen. Zo was hij gewoon.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden