Tegen toeters en bellen

Nu het ornament terug is in de architectuur, is het goed om de gevatte essays van Adolf Loos in een nieuwe vertaling te kunnen lezen.

Beeld HH

'Als ik een stuk peperkoek wil eten, neem ik een stuk dat helemaal glad is en niet een dat een hart of een baby in luiers of een ruiter voorstelt, een stuk dat helemaal met ornamenten is bedekt. De man uit de vijftiende eeuw zal mij niet begrijpen. Maar alle moderne mensen wel. (...) Mij smaakt het zo beter.' Aldus schreef de Oostenrijkse architect en cultuurcriticus Adolf Loos (1870-1933) in zijn beroemde tekst Ornament en misdaad.

Verspilling

Loos' ergernis reikte verder dan versierde peperkoek. De gaatjes in zijn schoenen, behang met patronen, houtsnijwerk in meubels, de plantenbakken die de gemeente aan het door hem ontworpen (ornamentvrije) winkelpand aan de Michaelerplatz had opgehangen. Hij vond het 'een misdaad tegen de economie'; verspilling van arbeid, geld en materiaal. Maar bovenal zag hij in het ornament een gebrek aan cultuur - een teken van degeneratie. Jezelf en alles om je heen 'voltatoeëren'; dat deden Papoea's, kinderen en mentaal zwakken. 'Zij hebben geen ander middel dan het ornament om tot de hoogtepunten van hun bestaan te komen. Wij hebben de kunst.'

Ornament en misdaad is een begrip onder architecten, net als Loos' essays 'Architectuur' (waarin hij stelt dat architectuur niets met kunst te maken heeft - het graf en het monument uitgezonderd) en 'Het principe van de bekleding' (met een voorstel tot een verbod op het nabootsen van materialen). Toch heeft slechts een enkeling Loos daadwerkelijk gelezen. Enerzijds omdat verondersteld wordt dat architectuurkritiek - zeker als die honderd jaar oud is - taaie kost is. Volkomen onterecht in het geval van Loos, die toegankelijk en gevat schrijft. Anderzijds vormt het Duits een barrière. Enkele jaren geleden bedacht kunsthistoricus en Loos-liefhebber Pieter Jan Gijsberts daarom om een selectie teksten te bundelen en naar het Nederlands te vertalen. Tragisch genoeg overleed hij in 2011. Zijn vriendin, vertaalster Ineke van der Burg, heeft zijn project nu volbracht.

Adolf Loos: Architectuur en al het andere komt op een mooi moment. Want na een periode waarin het minimalisme de boventoon voerde, is het ornament terug in de architectuur. Gevels van sculpturaal metselwerk, hekwerken met kantklosmotief en gloednieuwe 'vintage' interieurs met sloophoutbehang; je komt ze overal tegen. Loos zou ervan gruwelen.

Het moderne tijdperk

De architect was een kind van zijn tijd. We spreken over de vorige millenniumwisseling. De industriële revolutie had de wereld op zijn kop gezet; nieuwe ontwikkelingen volgden elkaar in hoog tempo op. Loos zag zichzelf als de man die de troepen weg zou leiden uit de 19de eeuw met zijn neostijlen, het moderne tijdperk in. Een hervorming van de hele manier van leven - dat is wat hij met zijn publicaties beoogde. Hij schreef niet alleen over architectuur, maar ook over glas, aardewerk, mode en eetgewoonten. Juist in deze tijd van nieuwe media is het interessant om met die brede blik om je heen te kijken. Kunstdisciplines en media zijn immers niet meer los van elkaar te zien - denk aan architectuur die beleefd wordt via foto's en Instagram, of de 3D-geprinte kleding van mode-ontwerpster Iris van Herpen.

Hoe geef je uitdrukking aan moderniteit - dat was de vraag waar het voor Loos om draaide. De architect had daar een duidelijk idee over. Voordat hij zich in 1896 in Wenen vestigde, bezocht hij Engeland en verbleef een aantal jaren in Amerika. Daar gebeurde het, dat was voor hem de nieuwe standaard van beschaving. 'De visueel ingestelde voorbije eeuwen, die allemaal ornamenten hadden om pauwen, fazanten en zeekreeft er smakelijker uit te laten zien, bezorgen mij het tegenovergestelde effect. (...) Ik eet roastbeef', schrijft hij in Ornament en misdaad.

Relevant

Een eeuw later denken we er heel anders over. Vandaag de dag zoeken we zuiverheid niet in een ontwikkelingsproces, maar streven we er juist naar om de cultuur van ons af te leggen. We gaan op vakantie om een week 'puur natuur' met de Papoea's in het oerwoud door te brengen, volgen trainingen met titels als 'Op zoek naar het kind in jezelf' en onderstrepen onze authenticiteit door en masse knotjes in ons haar te draaien, baarden te laten groeien en tatoeages te laten zetten. Je zou kunnen zeggen dat daarmee Loos' ongelijk bewezen is, en de ornamentloosheid die hij nastreefde achterhaald. Het maakt dit boek des te relevanter. De wereld van nu kun je immers alleen begrijpen als je de tegenpool kent.

Beeld HH
Beeld HH
Beeld HH
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden