Interview Actress alias Darren Cunningham

Techno-dj Darren Cunningham: ‘Door Stockhausen begreep ik dat ik alle mogelijkheden had’

Profvoetballer zou hij worden, maar Darren Cunningham (38) werd een ster in de elektronische muziek. Nu staat hij in het Holland Festival, met dank aan zijn held Stockhausen

Actress (alias Darren Cunningham). Beeld Joe Hart

Hoe de Britse dj en technoproducer Actress van de voetbalvelden van een profclub  belandde in het belangrijkste muziektheater van Londen, met een interpretatie van een enigmatisch stuk van de Duitse componist Karlheinz Stockhausen – dat is een bijzonder verhaal. Iedereen die weleens het gevoel heeft vast te lopen in zijn loopbaan of ontwikkeling zou er moed uit kunnen putten.

Darren Cunningham (38), de echte naam van Actress, speelde als jeugdtalent op hoog niveau bij de West Bromwich Albion Football Club nabij Birmingham. Een toekomst als profvoetballer lag voor het oprapen, vertelt Cunningham een dag na de wereldpremière van zijn Stockhausen-bewerking Sin [X} II, in een café pal naast de Londense Royal Festival Hall. ‘Maar ik raakte ernstig geblesseerd. Ik kon gewoon niet meer spelen.’ Een Britse instelling voor jonge voetballers wier carrière is gestrand, bracht uitkomst. ‘Ik kreeg een studiebeurs. Ik was die tijd geïntrigeerd door elektronische muziek, probeerde weleens wat dj-werk te doen. Dus ik besloot muziektechnologie te gaan studeren aan de universiteit van Middlesex.’

Hier kwam Cunningham snel in aanraking met minder voor de hand liggende muziek. En met de ondoorgrondelijke Karlheinz Stockhausen dus, de componist (1928-2007) die nog altijd zowel bewondering als wrevel oproept. ‘Voor mij was zijn muziek een openbaring’, zegt Cunningham. ‘Welk stuk ik precies voor het eerst hoorde, weet ik eerlijk gezegd niet meer. Maar bij Stockhausens wonderlijke geluiden realiseerde ik me dat álles mogelijk is in muziek. Dat er geen grenzen zijn aan wat je als gecomponeerde muziek kunt beschouwen. Ik zag het zo: mijn muzikale ideeën lagen keurig plank voor plank opgeslagen in een kast en Stockhausen sloeg die kast met een bijl aan splinters, waardoor alles door elkaar vloog. De doos van Pandora ging open. Ik was die jaren druk bezig met techno en ik begreep ineens dat ik in dat genre alle mogelijkheden had, me nooit beperkt hoefde te voelen. Ik zie Stockhausen ook niet als een klassieke componist. Ik denk bij hem eerder aan jazz, al klinkt dat misschien raar. Hij was een vrijdenker, net als de bandleider Sun Ra.’

En een vrije artistieke geest werd Cunningham ook, mede dankzij Stockhausen dus. In 2004 richtte hij Werkdiscs op, het Britse label voor de betere elektronische muziek. Hij bracht mysterieuze en soms wat esoterische techno uit, die meer op het luisterbrein dan op de dansvloer is gericht. Als Actress maakte Cunningham naam in de Londense dance-scene. Na beroemde platen als Splazsh (2010) en R.I.P. (2012) werd hij uitgeroepen tot de grote nieuwe hoop van de ‘intelligente dansmuziek’ of IDM, de enigszins merkwaardige term (alsof andere dansmuziek dom is) waarmee in de jaren negentig de muziek van The Black Dog, Aphex Twin en Autechre werd aangeduid.

Ja, die term Intelligent Dance Music is inderdaad een beetje suf, vindt Cunningham ook. Hoewel, als die bedoelt dat bij de totstandkoming van zijn muziek een beroep wordt gedaan op de herseninhoud, dan klopt het wel. Cunningham vertelt graag over zijn leven vóór het voetbal. Want daar liggen de sleutels die de deuren kunnen openen naar zijn eigenaardige muzikale universum. ‘Vanaf mijn achtste speelde ik klarinet. En best goed ook. Ik stond op het punt mij helemaal aan het instrument over te geven. Maar toen kwamen er andere interesses, zoals dat gaat op die leeftijd. Voetbal, meisjes. En op school eisten weer andere dingen mijn aandacht op. Ik was geïnteresseerd in exacte wetenschap: natuurkunde en scheikunde vond ik fascinerend. Ik hield van de schematische manier waarop natuurkunde en mechanica werden uitgelegd, en bijvoorbeeld de werking van elektronica. Eigenlijk, bedacht ik later, zijn al die interesses in mijn muziek samengekomen. Ik kon bij mijn elektronische muziek in het hart van de machines kruipen, wat ik als kind ook zo graag wilde. Concepten bedenken. En programmeren, weer boven die schematische tekeningen hangen.’

De laatste jaren is Actress met zijn muziek in de kunstmatige intelligentie gedoken, een logisch uitvloeisel van zijn artistieke overwegingen. Bij zijn optredens, zoals onlangs op het Haagse muziekfestival Rewire en bij Actress X Stockhausen: Sin [X] II, vanavond in het Holland Festival, wordt achter de levende Cunningham een avatar geprojecteerd. Een kunstmatige Actress, die is opgebouwd uit losse onderdelen van de ware Actress.

Hij kan het uitleggen. ‘Ik gebruik zelfdenkende software om muziek mee te schrijven. Het is ingewikkeld, maar het komt er op neer dat ik machines programmeer om noten op een bepaalde manier in een volgorde te zetten. En om geluiden te laten evolueren tot een atmosferische sound. Het is pure elektronische muziek, maar die probeer ik met kunstmatige intelligentie een ziel te geven. Ook hier probeer ik in het hart van de machines te kruipen en er iets van een persoonlijkheid in te stoppen.’

Actress en zijn avatar SIN [X] II. Beeld Laura Fiorio

Dat doet Actress bijvoorbeeld door zijn kunstmatig gecomponeerde muziek uit te laten voeren door mensenhanden, zoals in Sin. Hierin speelt de Italiaanse pianiste Vanessa Benelli Mosell een mechanisch klinkend stuk muziek, dat door haar toedoen – en een gepassioneerde manier van spelen – menselijke trekjes krijgt. Cunningham: ‘Waarmee ik wil aangeven dat we niet huiverig moeten zijn voor kunstmatige intelligentie, voor de bange gedachte dat die het menselijk leven ooit zal overnemen. Kunstmatige intelligentie wordt gecontroleerd door mensen.’

En dat laat Actress ook zien met zijn avatar. ‘Die afbeelding is een zelflerende reflectie van mijzelf. De avatar wordt opgebouwd uit opnamen van mij en hoe meer er van mij gefilmd wordt, hoe meer mijn avatar op mij gaat lijken en mijn typerende bewegingen gaat overnemen.’ Het is een fraai en ook wat angstaanjagend beeld, een computertekening die zich hoe langer en meer vereenzelvigt met de levende persoon waaruit ze is geboren. ‘Ik wil ermee laten zien hoe techniek en software steeds meer vervloeien met het menselijk leven en hoe daaruit weer kunst kan ontstaan.’

Zijn kunst is soms een beetje een breinbreker en mede daarom heeft Cunningham besloten er maar eens vrijmoedig over te praten. Hij gaf nooit graag interviews, omdat hij vond dat zijn muziek geen uitleg behoefde. Maar daar is hij op teruggekomen, zeker nu hij zich op verzoek van het Holland Festival op Stockhausens muziek heeft gestort. Maar voordat hij daarop ingaat, heeft hij een vraag aan de vragensteller: ‘Wat vond jij eigenlijk van de voorstelling gisteren? Intrigerend? Gelukkig. Ik moet bekennen dat ik de première in zo’n vol muziektheater zenuwslopend vond. De adrenaline gierde door mijn lijf en ik voelde me op het podium alsof ik net dertien bakken koffie had gedronken. Mijn ouders zaten ook in de zaal, dat was belangrijk voor me. Die zijn zich rot geschrokken!’

Ze waren niet de enigen. Cunninghams interpretatie Welt-Parlament, een scène uit Stockhausens opera Mittwoch aus Licht (1995), dreef flink wat concertgangers in de Royal Festival Hall naar de uitgang. Het stuk begint magisch, met leden van het Nederlands Kamerkoor die vanuit de zaal bij statige zang naar het podium lopen. Daarna ontvouwt zich een soort politiek debat van tegen elkaar in sprekende parlementsleden, zoals Stockhausen het in zijn grote koorwerk voorschreef.

Welt-Parlament

Darren Cunninghams compositie SIN [X] II voor stemmen, piano, elektronica en kunstmatige intelligentie is gebaseerd op het koorwerk Welt-Parlament van Karlheinz Stockhausen, onderdeel van diens opera Mittwoch aus Licht uit 1995.

In het Holland Festival werd Welt-­Parlement begin deze maand met groot succes uit­gevoerd in het Stockhausen-retrospectief Aus Licht, met medewerking van het ­Nederlands Kamerkoor, dat ook optreedt in SIN [X] II

Cunningham: ‘De parlementsleden spreken niet over politiek, maar over liefde. Dat is het concept van het stuk, en de verwarrende factor. In Groot-Brittannië zijn we de laatste maanden geconfronteerd met een ongelooflijk politiek debat over de Brexit. Politici debatteerden in verschillende fracties, in heftige polemieken en in een soort ceremonie die steeds onbegrijpelijker werd. Door ze te laten praten over liefde, de belangrijkste menselijke behoeft,e waarover in de politiek toch zelden of nooit wordt gesproken, hoop ik de politiek uit de duisternis en de schimmigheid te halen. Wat menselijker te maken, misschien. Het is een deconstructie van het politieke debat, die de waanzin laat zien van mensen die beroepshalve over ons lot beslissen en ongelooflijk belangrijke beslissingen moeten nemen.’

Dat niet iedereen onmiddellijk begrijpt waar Cunningham het in Sin [X] II om te doen is, vindt de componist niet onoverkomelijk. ‘Sterker nog’, zegt hij, ‘het stuk is misschien helemaal niet bedoeld om te begrijpen. Net als de politiek, die steeds onbegrijpelijker wordt maar toch fascinerend blijft.’

Zijn ouders zijn inmiddels van de schok hersteld, zegt Cunningham. ‘Toen de koorleden door elkaar begonnen te praten en het stuk vrij raadselachtig begon te worden, dachten ze waarschijnlijk: ‘Darren, je bent onze zoon en we houden van je en zo, maar wat is dít in hemelsnaam?’ Haha, nou ja, dit is gewoon wie ik ben, heb ik uitgelegd. Dit is de manier waarop ik mijn misschien wat vreemde ideeën in muziek probeer te vatten. En daar mag iedereen van vinden wat hij wil.’

Sin (X) II van Darren Cunningham alias Actress, met het Nederlands Kamerkoor o.l.v. Robert Ames en pianist Vanessa Benelli Mosell. 14/5, Holland Festival, Muziekgebouw aan het IJ,  Amsterdam.

Actress (alias Darren Cunningham). Beeld Joe Hart
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden