Te weinig Naomi Klein in The Shock Doctrine

THE SHOCK DOCTRINE..

Of je het nu met haar eens bent of niet: met het uiterst toegankelijke boek The Shock Doctrine bood Naomi Klein in 2007 een intrigerende nieuwe blik op de geschiedenis. Volgens de Canadese onderzoeksjournaliste gebruiken machthebbers verschillende soorten ‘schokken’ (oorlog, martelpraktijken) om de massa zo te verlammen dat impopulaire (economische) maatregelen doorgedrukt kunnen worden. Een idee dat ooit werd bedacht door econoom en Nobelprijswinnaar Milton Friedman en volgens Klein decennia lang werd toegepast, van Chili tot Irak en New Orleans.

Regisseurs Michael Winterbottom en Mat Whitcross bewerkten haar betoog tot een compacte documentaire, die bestaat uit archiefbeeld, animaties en een serieuze voice-over. Het effect is op een gekke manier hetzelfde als dat van de ‘shock doctrine’: eerst wordt de mens murw geslagen zodat zelf nadenken vervolgens zo goed als onmogelijk is.

Vanaf de eerste minuten overvoeren Winterbottom en Whitcross de kijker met een overbodige stoet aan namen, titels en uitdrukkingen uit de politiek, economie, psychiatrie en geheime diensten. Razendsnel schakelen ze tussen historische gebeurtenissen. Het duo heeft mooi archiefmateriaal tot zijn beschikking dat het betoog vaak letterlijk onderstreept. Als de voice-over rept over oorlogssfeer in Chili, rollen in beeld de tanks over het scherm. Een animatie van marteltechnieken – inclusief de indringende geluiden – is zo indrukwekkend dat de tegelijk vertelde en minder sterke link met experimenten uit de jaren vijftig wegvalt.

Ergens is dat niet erg: het is immers Kleins betoog, zoals je een documentaire van Michael Moore ook niet kan afrekenen op partijdigheid. Maar Klein is wel erg afwezig in The Shock Doctrine. Ze distantieerde zich tijdens de productie al van de documentaire. Zo zag ze er bijvoorbeeld vanaf om de voice-over in te spreken. De ernstige toon van Kiernan O’Brien geeft The Shock Doctrine juist een air van objectiviteit, zeker in combinatie met dat archiefmateriaal. Dat is alsof je Moore uit zijn eigen documentaires knipt en ze presenteert als universele waarheid.

Dat Klein geen grotere rol speelt, is om meer redenen jammer. De flarden van toespraken die Winterbottom en Whitcross wel van haar gebruiken, laten haar zien als een begenadigd spreker die theorie en voorbeelden bijna natuurlijk mengt. Klein had de structuur kunnen aanbrengen die de documentaire nu zo mist.

Maar het allergrootste probleem is dat haar argumentatie zo sec samengevat aan kracht verliest. Zelfs de sturende montage kan niet verhullen dat Winterbottom en Whitcross haar punt wel heel gemakzuchtig schetsen: is het werkelijk zo dat economische aspecten alles overheersend zijn? Kun je de vermisten van Chili en Argentinië wel zo gemakkelijk met die van Irak vergelijken? En is de inmiddels overleden Friedman echt de bron van het kwaad in de wereld?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.