Te briljant om als nonsens af te doen

De logica van de nonsens

Het koeterwaals van Lewis Carroll en de vreemde poëmen van Marten Toonder tonen volgens Arjan Peters aan dat briljante nonsens veel méér dan onzin is.

Het vervelende van de term nonsenspoëzie is dat er alleen wordt gezegd wat het niet is: laat alle hoop op begrip varen, beste lezer, wat u nu gaat lezen is potsenmakerij.

Maar er is toch nog wel meer over te zeggen? Neem het beroemde nonsensgedicht Jabberwocky van Lewis Carroll, afkomstig uit Through the Looking-Glass (1871). Dat begint met ''Twas brillig, and the slithy toves/ Did gyre and gimble in the wabe:/ All mimsy were the borogoves,/ And the mome raths outgrabe.' Die verzen hebben vertalers tot allerlei vondsten verleid, om maar in de buurt te komen van wat Carroll schreef. 'Wauwelwok', heet Jabberwocky bij Peter Bulthuis (in 2006): ''t Wier bradig, en de spiramants/ Bedroorden slendig in het zwiets:/ Hoe klarm waren de ooiefants,/ Bij 't bluifen der beriets.'

Nicolaas Matsier noemde het (in 1994) gewoon 'Koeterwaals': 'Het schieuwert en de glappe muik/ Graffelt zich in de vijchten:/ Maar heel sloef was de rontelguik,/ En de strave woelen krijgten.'

Zwateldrok, heet Jabberwocky bij Sofia Engelsman (in 2006): 'Het was midvond en de slijvere toven/ freesden en fretten in de gruit./ Zeer mimsig waren de borogoven/ en de dolrafs giepten luid.'

Beeld Hilde Harshagen en Antonia Hrastar

Alle vertalers laten zien wat het knappe is van Carrolls verzen: ze schurken tegen een betekenis aan, het is inderdaad of je een tekst in spiegelschrift leest. Nog één keer turen en misschien dat je dan de code zult kraken.

Te briljant om als nonsens af te doen.

In zijn strips over Bommel en Tom Poes liet Marten Toonder (1912-2005) vooral de markies De Canteclaer, maar ook zijn andere personages dikwijls in vreemde poëmen uitbarsten. Die zijn nu verzameld door Dick de Boer en Klaas Driebergen in Nu is de moen gevangen (uitgeverij Personalia; euro 27,50). Daarin trof ik deze mooie regelen aan, voor het eerst verschenen in De Groene Amsterdammer (1947): 'En het galmen van de dwalmen/ Sakkert tot een sommellied.../ Maar vergeet de nekker niet.// Die verstoken in 't provoken,/ Muilend draalt bij vale scherven-/ Om daar in filijn te sterven.'

In 1989 publiceerde Toonder een licht gewijzigde versie, het bewijs dat ook nonsens verbeterd kan worden: 'En het galmen van de dwalmen/ sakkert tot een sommellied - / Maar vergeet de simmer niet// die verstoken in 't provoken/ muilend dort bij vale scherven - / om daar in filijn te sterven.'

Door een stemming of gevoel kan men klankvormen bij elkaar brengen, schreef Toonder in 1996, terwijl men uiting aan een emotie geeft, 'zodat men dan met de creativiteit van het woord zélf bezig is'.

Nonsens is het gevoel waar de ratio nog niet aan heeft kunnen komen. Daarom voelen wij aan dat sommige teksten, ofschoon onbegrijpelijk, geen onzin zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.