Tatoeage maakt zeeman pas zeewaardig

Veel zeemanstatoeages zijn kleine kunstwerkjes: uitingen van geloof, bijgeloof en symboliek. Maar bovenal gold het zetten van een tatoeage als rite de passage....

Met een doorboord hart, een anker of een wulpse dame op arm of borst zijn veel zeelui getekend voor het leven. Kleine kunstwerkjes die als blijvende onderhuidse souvenirs verhalen over bevaren zeeën, bezochte havens, bijgeloof en eenzaamheid. Zoals de beroemde 19de-eeuwse New Yorkse tatoeëerder Samuel O’Reilly ooit zei: ‘Een zeeman zonder tatoeage is als een schip zonder drank: niet zeewaardig.’

Na het aan wal gaan, kwamen zeelui ‘stewd, screwd and tattood’ weer aan boord. Ze dronken zich een stuk in de kraag, bezochten prostituees en lieten zich tatoeëren. Op de tentoonstelling Zeemanstatoeages lopen bezoekers in het Amsterdams Historisch Museum een reconstructie binnen van de eerste echte Amsterdamse tattooshop. Die van Tattoo Peter, die van 1955 tot 1984 was gevestigd in een keldertje bij de Zeedijk.

Omdat matrozen elkaar tipten over de juiste adresjes in ’s werelds havensteden – van Kopenhagen tot Hong Kong – bereikte Tattoo Peter, net als Painless Jeff en Tattoo Willy wereldfaam. ‘Maar Peter zag zichzelf nooit als kunstenaar, hij was een vakman’, benadrukt conservator Annemarie de Wildt.

Ter ere van het jubileum van Tattoo Peter, Sail Amsterdam 2005 en het verschijnen van John Irving’s laatste roman Until I find you, over de Amsterdamse tatoe-wereld, toont het Historisch Museum een selectie uit de verzamelingen van tatoe-koning Henk Schiffmacher en van het Amsterdams Medisch Centrum en het Anatomisch Museum in Leiden: ontwerpen, foto’s en zelfs getatoeëerde stukken huid op sterk water.

‘Door hun tatoeages konden verdronken zeemannen geïdentificeerd worden’, legt De Wildt uit. Achter haar prijkt in een glazen potje de trofee van de expositie: een stukje onderarm van een walvisvaarder uit Boston. ‘Zoals deze uit 1850. Een van de best bewaarde. Deze man werd herkend aan de afbeeldingen van zijn liefje, zijn schip en een gekruisigde Jezus.’

Veel tatoeages op de tentoonstelling zijn uitingen van geloof, bijgeloof en symboliek: een windroos of zwaluw voor de juiste koers of de eerste vijfduizend zeemijlen; de Griekse god van de zee Poseidon vanwege het passeren van de evenaar; een afbeelding van een geisha, draak of hoelameisje stond voor een exotisch bezoek; een haan op de rechtervoet beschermde tegen de verdrinkingsdood.

In de Amerikaanse marine waren tatoeages van naakte dames taboe. Wie in dienst kwam, liet eerst keurig een badbak over zijn pin-up tatoeëren. ‘Vanaf de jaren vijftig hebben tatoeëerders zich laten inspireren door Azië. Zo ontwierpen ze steeds meer draken en slangen ’, aldus De Wildt.

Op de werkbank in Peters shop liggen zelfontworpen instrumenten en kleurenpanelen uitgestald. De wanden zijn bedekt met orginele ontwerpen en foto’s van klanten; sommigen met een getatoeëerd ‘mother’ in een hart, of een adelaar, anderen met hun hele torso vol draken, schepen en kittige rondborstige matrozenvrouwtjes.

De stijl van de zeemanstatoeages is eenvormig. Zowel de vrouwen, de schepen als de dieren worden in dezelfde strakke, licht karikaturale, lijnen neergezet. ‘Tatoeëerders hebben vaak een kleine handtekening, om toch herkenbaar te zijn’ zegt De Wildt. ‘Tattoo Peter signeert zijn tatoeages met een onopvallende, maar onmiskenbare krul.’

Voor de jongemannen was het zetten van een tatoeage een rite de passage. Na een bezoek aan Peter verlieten ze als zeebonk de kelder. Een oud vooroordeel wordt ook hier bevestigd: je bent pas een echte kerel als je een tatoeage bezit.

Zeemanstatoeages in het Amsterdams Historisch Museum, tot en met 6 november. Info: www.ahm.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.