InterviewTatiana Pratley

Tatiana Pratley wil van Tryater een écht meertalig theatergezelschap maken

De kersverse artistiek leider vindt dat je verandering moet omarmen. ‘De samenleving is meertaliger geworden. Steeds meer mensen beseffen dat.’

Tatiana Pratley: ‘Je moet verandering omarmen.’Beeld Florian Cats

De website van het Friese theatergezelschap Tryater waarschuwt potentiële kaartkopers alvast: Trije Susters is een meertalige voorstelling, in het ‘Fries, Nederlands en Liwwadders’. Verwacht dus geen stroboscopisch licht of excessief geweld in deze Friese bewerking van Drie zusters van Anton Tsjechov, maar bijvoorbeeld Leeuwarders, een van de vele dialecten die de Friese taal rijk is. Bij een andere voorstelling van het gezelschap, De onverwoestbaren, wordt gemeld dat ‘in deze voorstelling Sneekers wordt gesproken’. 

Als het aan theaterregisseur Tatiana Pratley (34) ligt, zal het niet bij Sneekers en Leeuwarders blijven en wordt er straks ook Engels, Nederlands, Pools en Arabisch gesproken in de voorstellingen van Tryater. Vanaf dit jaar is Pratley de nieuwe artistiek leider van het gezelschap uit Leeuwarden dat al sinds 1965 Friestalig theater maakt. Ze volgt daarmee Ira Judkovskaja op. Een van haar ambities is om van Tryater een écht meertalig gezelschap te maken.

‘Je moet verandering omarmen’, vertelt Pratley. ‘De samenleving is meertaliger geworden. Steeds meer mensen beseffen dat.’

Ze weet dat Tryater in Nederland voor velen ‘een aparte verschijning’ is, met zijn Friestalige voorstellingen. Dat tekent volgens haar de beperkte Nederlandse blik. Europees gezien is Tryater een van de vele groepen die theater maken in een minderheidstaal. Er is grote verwantschap met makers uit Wales en Bretagne en met een Sami-gezelschap uit Noorwegen. ‘Meer dan helft van de Friezen spreekt, leest en voelt in het Fries. Het is hun moedertaal. Het is officieel de tweede taal van Nederland. Het zou raar zijn als je in Friesland geen Fries theater zou maken.’

Er wordt in Friesland veel gedaan om de taal te beschermen en bevorderen. Zo zat tot voor kort steevast de Fryske Ry (Interfriese Raad) bij Tryater op rij één met blocnotes in de aanslag om alle Friese taalfouten en vernederlandsingen te turven. ‘Dan kreeg je een rapport met alle taalfouten in je werk. Ook verschenen er soms boze brieven van toeschouwers in de krant. Zeker als er eens een andere taal dan het Fries werd gesproken.’

Scene uit Karlsson van het dak.Beeld Bas de Brouwer

Met een liefde voor taal en je eigen cultuurgoed is niets mis, maar de keerzijde van een dergelijke weerstand tegen veranderingen herkent Pratley in de sentimenten van de ‘blokkeerfriezen’, die in 2017 anti-Zwarte Piet-demonstranten de weg versperden. De woede en emotie die ze toen zag zijn een inspiratie geweest voor het beleidsplan van Tryater. ‘Wat ik vooral wil gaan onderzoeken is waarom mensen zoiets doen. Waarom worden mensen boos van verandering? En hoe gaan we om met tradities die veranderen en de lege plekken die ze achterlaten?’

Dat juist Pratley een meertalig gezelschap van Tryater wil maken is niet toevallig. Zelf komt ze uit een meertalig gezin. Haar vader is Engels-Fries, haar moeder Frans-Pools. Het gezin ging in het Friese dorp Hurdegaryp wonen. ‘Wij waren daar de vreemde eend in de bijt. Tot er een gezin uit Somalië kwam, toen werden zij dat.’

Pratley wilde als kind al kunstenaar worden, die droom had ze zelfs uitgeschreven boven haar bed hangen. ‘Bloedfanatiek’, zo karakteriseert ze zichzelf nu met enige gêne, als ze terugkijkt op de manier waarop ze destijds haar kunstenaarschap in de steigers zette. ‘Ik maakte als 10-jarige al voorstellingen. Met andere kinderen had ik een theatergroep opgericht. Ik kan me nog een Japanse choreografie herinneren. Ik deed ook mee aan talentenjachten, in zo’n beetje elke categorie die er was.’

Op de regieopleiding in Amsterdam was ze alweer een buitenbeentje. ‘Ik moest daar erg wennen. De sfeer was nogal ‘artistiek’, veel gebakken lucht. Met klasgenoten Maren Bjørseth en Karlijn Kistemaker verzette ik me daartegen. Wij vonden dat theater niet over kunst, maar over het leven moest gaan.’

En dus ging ze na haar afstuderen terug naar Leeuwarden, waar ze bij Tryater als jong talent voorstellingen kon maken over het leven in Friesland. Zoals haar debuutvoorstelling is Heimwee naar Hurdegaryp, een nostalgische coming-of-agekomedie en  Part-time Paradise, dat op Oerol stond en een inkijkje gaf in de levens van twaalf verschillende campinggasten.

Scene uit Part-time Paradise.Beeld Bas de Brouwer

Maar verwacht de komende tijd, onder haar artistiek leiderschap, geen confronterende voorstellingen over blokkeerfriezen. ‘Ik geloof niet in grote politieke statements. Ik wil de problemen indirecter benaderen, poëtischer. Ik ben geen kunstenaar die overal tegenaan schopt. Ik ben een bouwer en onderzoeker.’

Dus gaat Tryater komend jaar theater maken op alle ongebruikte schaatsbanen in Friesland. Door klimaatverandering wordt er toch niet meer geschaatst.

Een andere reeks voorstellingen gaat over de vraag waarom Friesland zowel de gelukkigste als de armste provincie is. Pratley: ‘Het CBS komt er niet uit waarom dat zo is. Dus gaan wij dat nu maar onderzoeken.’

Vertalingen

De meertalige voorstellingen van Tryater worden in de schouwburgen altijd live vertaald. Ook wordt soms op kleinere plekken in Friesland vertalers gebruikt, bijvoorbeeld in de Stellingwerven (Zuidoost-Friesland) waar men Stellingwarfs spreekt en geen Fries.

Voor die vertalingen wordt gebruikgemaakt van boventitels en, indien gewenst, oortjes met een Nederlandse vertaling. Ook experimenteert Tryater met augmentedrealitybrillen waardoor je de voorstelling kunt zien met Nederlandse ondertiteling. 

Trije Susters en 1001 nacht

Zaterdag gaat Trije Susters (Drie zusters) bij Tryater in première. Regisseur Ira Judkovskaja onderzoekt samen met vijf acteurs – allen rond de 30 – de overeenkomsten tussen deze generatie Friezen en de jonge mensen uit de Russische provincie, zoals Tsjechov die 118 jaar geleden beschreef. Op 15 mei gaat bij Tryater 1001 nacht in première, een locatievoorstelling op de oude vuilstort in Leeuwarden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden