Interview Tanztheater Wuppertal Pina Bausch

Tanztheater Wuppertal Pina Bausch moest samen weer bij nul beginnen: ‘Opeens was ik niet meer die oudere Pina-danser’

Tanztheater Wuppertal Pina Bausch maakt zijn eerste nieuwe avondvullende productie na het overlijden van de legendarische Pina, bijna tien jaar geleden. Wat betekent dat voor zo’n iconisch dansgezelschap, dat nog steeds alle aandacht op zich gericht weet?

Neues Stück, tanztheater Wuppertal.

Het wereldberoemde dansgezelschap van Pina Bausch in het Duitse Wuppertal besluit eindelijk, bijna tien jaar na haar dood, een nieuw stuk uit te brengen. Wie mag deze beladen klus tot een goed einde brengen? Het antwoord luidt: Dimitris Papaioannou (54). Deze schilder en striptekenaar uit Griekenland, bekend om zijn mooie, vaak vervreemdende beelden, maakt ook al ruim dertig jaar dansvoorstellingen, hoewel hij zichzelf liever geen choreograaf noemt. Vorig jaar was zijn beeldschone productie The Great Tamer de grote verrassing van het Holland Festival. Aan hem nu dus de zware taak om de competitie aan te gaan met de erfenis en heldenstatus van die Pina.

Neues Stück, tanztheater Wuppertal.

Dans is theater, vond Pina Bausch (1940-2009), dochter van een kroegbaas. En dus werd er in haar Tanztheater ook gesproken en gezongen, gehuild en gelachen. In ‘gewone’ kleding graag, met een voorkeur voor hoge hakken, chique jurken en voor de mannen een elegant pak. Voor Bausch was het niet belangrijk hoe de dansers bewegen, maar wát hen beweegt. Daarom staat jong én oud op het podium en zijn er regelmatig fysieke ‘obstakels’ te vinden op de dansvloer, zoals aarde, water of stoelen, veel stoelen. De beeldtaal van Bausch is na 43 producties zo vanzelfsprekend dat je makkelijk vergeet hoe revolutionair ze was toen ze in 1973 begon. Neues Stück 1 – Seit sie – Ein Stück von Dimitris Papaioannou, vanaf vandaag te zien op het Holland Festival, lift vanzelfsprekend mee op haar reputatie. Papaioannou kreeg carte blanche, maar wel met de opdracht te werken ‘in de geest van’.

‘Het is een val – waar ik geheel vrijwillig in ben gelopen’, glimlacht Papaioannou. ‘Niemand zal dit werk als ‘zomaar een werk’ bekijken.’ Voor je het weet, zitten liefhebbers als bij een zoekplaatje Pina-invloeden af te vinken. Het irriteert Papaioannou enigszins. Maar natuurlijk verwijst hij ook opzettelijk naar haar werk. ‘Neues Stück 1 is een liefdesbrief aan Pina. Door haar heb ik gevoeld hoe diep theater je kan raken. En als eerste maker in Wuppertal na haar overlijden móést ik wel iets met haar erfenis doen. Tegelijkertijd citeer ik ook mijn eigen historie en gaat de voorstelling over wat míj bezighoudt.’

Loopplank

Als 19-jarige werd Papaioannou van zijn sokken geblazen door Bausch’ danstheaterstuk Café Müller, waarin een groepje mannen en vrouwen ­tussen tientallen lege caféstoelen doolt. Deze klassieker uit 1978 was ook te zien in de speelfilm Hable con ella (2002) en in 2017 wijdde het Nederlandse theatercollectief De Warme Winkel er een veelbesproken ode aan. Met die stoelen (‘de echte!’) begint Neues Stück 1. Een danser – het is verleidelijk hierin Papaioannou te zien – voert er een tricky evenwichtsoefening op uit, en torst het gewicht van een hele stapel op zijn schouders. De groep dansers gebruikt ze om, voetjes van de vloer, het toneel over te steken. Onhandig manoeuvrerend op de stoelen, in stijlvolle zwarte kledij, geven ze bij elke stap voorwaarts de vrijgekomen achterste stoel door naar voren. Als een loopplank die zichzelf oprolt en geen einde kent.

Het is een scène die de krachtige eenheid toont van de zeventien dansers (still going strong, ook zonder Bausch) en veel zegt over Papaioannou’s belangrijkste thema: het menselijk bestaan als balanceeract. ‘Voortdurend proberen we een evenwicht te vinden tussen afbreken en weer opbouwen, tussen geweld en liefde, tussen zachte ‘vrouwelijke’ en harde ‘mannelijke’ krachten’, zegt hij. Keer op keer valt op toneel een olijfboom van een berg grijze matten af, blikvanger waarmee een dor en kaal Griekenland wordt gesuggereerd. Keer op keer zeult een vrouw die boom weer omhoog. Het leven als sisyfusarbeid, genoemd naar de mythologische figuur Sisyphus, die telkens opnieuw hetzelfde zware rotsblok de berg op moest duwen, is een idee waarover de choreograaf graag filosofeert. ‘We lijden aan het zoeken naar de zin van het leven.’ Met de nodige zelfspot omschrijft Papaioannou zichzelf als ‘een diep-romantische persoon met een flinke portie cynisme.’

Neues Stück, tanztheater Wuppertal.

Neues Stück 1 gaat overduidelijk en onvermijdelijk over rouw. Rouw om Pina Bausch, rouw om het einde van een tijdperk en om een gezelschap dat een andere fase ingaat. De kleurstelling in zwart en grijs liegt er niet om, halo’s zijn er van goud, water en lang haar. En let op de bootsman die ons de mythologische rivier de Styx over wil varen.

In de voorstelling is veel naakt te zien, maar het is zelden ‘gewoon’ naakt. Lichamen worden deels afgedekt zodat ze eruitzien als verbrokkelde standbeelden, of vormen samen een torso met te veel benen, als een wezen uit een freakshow. Armen verdwijnen in meterslange kokers, waardoor een soort abstract kunstwerk ontstaat; lichamen worden ‘opgeknipt’ en ledematen geobjectiveerd. ‘Het lichaam is een slagveld’, aldus Papaioannou. Danser Michael Strecker (52) knutselt aan de lichamen van zijn collega’s als een soort Geppetto, de houtbewerker die Pinocchio schiep.

Oudere man

Strecker werkt al 21 jaar bij Tanztheater Wuppertal Pina Bausch, kent Café Müller door en door, en was bij aanvang van dit nieuwe project best onzeker. ‘Zou Papaioannou iets kunnen met zo’n oudere man als ik? En ik met hem?’ Wat dat betreft had ‘de baby van het gezelschap’, Ekaterina Shushakova (29), die net haar eerste seizoen is begonnen, het gemakkelijker: zij werkte voor haar komst naar Wuppertal al met verschillende andere choreografen, en voor haar is een ander ‘universum’ dus vanzelfsprekend.

Want anders is de wereld van Papaioannou zeker. In tegenstelling tot de meeste choreografen, Bausch inbegrepen, benadert hij de dans in eerste instantie visueel. Shushakova: ‘Hij denkt vooral vanuit beeld, sfeer en details, en minder vanuit beweging.’ Door zijn training als schilder kan hij niet anders, zegt Papaioannou hierover zelf. ‘Ik kijk. Zelfs tijdens dit interview zie ik jou in termen van licht, kleur en schaduw. Dat is hoe ik de wereld ervaar.’ Voor Michael Strecker was dat wennen, maar ook fijn: ‘Je moet als danser onderdeel zijn van the bigger picture en dus je ego opzijzetten. Je weet dat het beeld niet compleet is zonder jou, maar ook dat je desondanks misschien niet eens wordt opgemerkt. Ik hoef niet te bedenken wat ík kan doen om een scène interessant te maken. De vraag is eerder: hoe kan ik het beeld, het concept van Dimitris, zo goed mogelijk ondersteunen.’

Frictie

Papaioannou bewondert Bausch om haar menselijkheid: ‘Elke keer als ik uit een voorstelling kwam, was mijn liefde en begrip voor de mens weer iets groter.’ Maar waar Bausch’ danstaal direct het hart aanspreekt, werkt Papaioannou via een omweg. Zij is primair een expressionist, hij een formalist. De dansers noemen zijn beelden eerder intellectueel dan emotioneel. Hoewel ze zeker ook bij Bausch niet te kwistig mochten zijn met emoties, is Papaioannou gereserveerder, aldus Shushakova: ‘Hij praat vaak over weerstand: ergens heen willen, maar onderweg een obstakel tegenkomen. Die frictie, die spanning wil hij graag zien.’

Ook hun werkwijze verschilt nogal, vertellen de dansers. Bij Bausch begon het proces met praten: zij stelde haar dansers veel persoonlijke vragen om tot bewegingen en teksten te komen. Papaioannou daarentegen liet de dansers improviseren met spullen. Hij kocht papier, kokers en stokken bij de bouwmarkt en daar mochten ze mee spelen. Samen bij nul beginnen, als kinderen. Dat deed de groep goed, zegt Shushakova: ‘Plots voelde de scheiding tussen ervaren en nieuwe dansers minder groot. Strecker: ‘Opeens was ik niet meer die oudere Pina-danser die de anderen haar oeuvre leert. We waren allemaal even kwetsbaar.’

Neues Stück 1 – Seit sie – Ein Stück von Dimitris Papaioannou, 20 t/m 22/6, Holland Festival

Dimitris Papaioannou vestigde zijn naam met de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Athene in 2004. Als in een levend beeldhouwwerk liet hij de mythische wereld van de oude Grieken voorbij paraderen. De Griekse mythologie schemert vaak door in zijn dans en performances. Zijn achtergrond als beeldend kunstenaar en striptekenaar is altijd zichtbaar in zijn beeldsequenties. Papaioannou heeft een lange theatercarrière in eigen land, maar pas met Still Life (2014) ging hij de wereld over. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.