Tante Top was geen theemuts

Non- fictie Tragisch verhaal van het leven van Top Naeff, auteur van één bestseller, voorbeeldig verteld door Gé Vaartjes...

In de literatuurgeschiedenis neemt ze een bescheiden plaats in, maar vergeten is ze niet. Haar naam, Top Naeff, was ruim een eeuw lang geklonken aan haar roman School-Idyllen (1900), het oermodel van de meisjesroman voor betere kringen. Het boek kende 28 drukken, waarvan de laatste dit jaar verscheen. Het is een nog steeds opmerkelijk fris verhaal over groep meisjes die lol maakt, taartjes eet en zich om kleren en kapsel bekommert. Jolige meiden zijn het, een plaag voor hun leraren, maar ze weten dat het feest afgelopen zal zijn, zodra ze in de armen vallen van ‘de ware’. Dan wacht hun een bekneld bestaan als huisvrouw en moeder. School-Idyllen is een onvervalste tearjerker: hoofdpersoon Jet, de brutaalste van allemaal, sterft op haar zeventiende aan ‘de tering’, net als zij haar zangtalent ontplooit en haar grote liefde heeft ontmoet.

Top – eigenlijk Anthonetta – Naeff (1878-1953) leek een beetje op Jet. Ook zij had een bloedhekel aan school, hield van pretjes en werd thuis als enig kind streng opgevoed. Ze groeide op in het stijve en door haar gehate Dordrecht, waar ze haar leven lang bleef wonen. Een jaar voordat School-Idyllen uitkwam, was háár talent ontdekt: ze schreef een toneelstuk, De genadeslag, dat meteen werd opgevoerd. Ze trouwde met de huisarts Willem van Rhijn, maar deze brave borst was niet de ware.

Naeff zou het succes van School-Idyllen als een loden bal meeslepen. Ze werd erdoor in het meidenhoekje gedrukt. Ze wilde meedoen met de grote jongens, in de echte literatuur. Dat lukte ten dele.

Gé Vaartjes, biograaf van Herman de Man, noemde zijn levensverhaal van deze schrijfster Rebel & dame, en die titel is goed gekozen: als puber was Top opstandig, toch paste zij zich morrend aan. Zij bleef bij haar saaie Willem en kreeg tot haar verdriet geen kinderen. Maar haar hart kwam in opstand: ze koesterde decennialang een geheime passie voor de regisseur en toneelleider Willem Royaards. Hij was haar idool als man, maar ook haar ijkpunt voor wat toneel diende te zijn.

Uiterlijk bleef Naeff een conservatieve dame. Maar de zelfbewuste manier waarop ze naar buiten trad, kun je wel degelijk feministisch noemen. Ze verwierf een enorme autoriteit. Ze deed bestuurswerk voor de Maatschappij voor Nederlandse Letterkunde en de PEN, zat vooraan bij alle literaire evenementen, en correspondeerde met Arij Prins en Bordewijk en was in hun ogen beslist geen theemuts. Zelfs Menno ter Braak, die haar ‘tante Top’ noemde, moest haar schrijftalent en haar ‘superieure ironie’ erkennen. Naeff was vooral jarenlang een bewonderd en gevreesd toneelcritica, voor De Groene Amsterdammer.

Zelf voelde ze zich in de eerste plaats een schrijfster. Naeff transformeerde de pijn van een passieloos huwelijk in enkele romans en verhalenbundels, zoals De dochter (1906) en Letje, of de weg naar het geluk (1926), waarin ze volgens Vaartjes haar problemen ‘camoufleerde’.

Vaartjes schreef een boeiend, goed gedocumenteerd, tragisch levensverhaal. Het enige minpunt is dat hij wel erg lang stilstaat bij Naeffs bemoeienis met het toneel. Voor ons is het interessanter wat haar literaire werk uiteindelijk voorstelt. Want het oeuvre van de dame die kort voor haar dood werd omhangen met eerbewijzen, zo’n beetje als Hella S. Haasse in onze tijd, verdween al snel in de muil van de tijd – op dan ene boek na. Ten onrechte? De scherpe, ironische stijl van de schrijfster die Vaartjes citeert, maakt benieuwd naar dat verzonken oeuvre.

Aleid Truijens

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden