Review

Szymborska was als beginneling niet ook al uniek

De vroegste gedichten die we kenden van Wislawa Szymborska, schreef ze toen ze al 34 was. Nu is ouder werk vertaald, van de Poolse dichteres als beginneling.

Wislawa Szymborska in 2009.Beeld Andrzej Banas

Toen ze in 1996 de Nobelprijs kreeg, kenden maar weinigen het werk van Wislawa Szymborska. Dankzij de vertalingen van Gerard Rasch konden we echter vanaf 1997 het oeuvre van de Poolse ontdekken, zo'n driehonderd pagina's met heldere en vaak geestige verzen.

Vanaf haar eerste bundel uit 1957, ja zelfs vanaf de eerste strofe uit het openingsgedicht, leek zij haar toon te hebben gevonden: 'Niets gebeurt tweemaal en niets/ zal tweemaal gebeuren. Geboren/ zonder kundigheden, sterven we/ dus als onervaren senioren.' Dit gedicht werd afgedrukt bij haar necrologie in de Volkskrant, geschreven door Erik Menkveld, nadat Szymborska in 2012 in Krakau was gestorven, 88 jaar oud.

De gedichten die we twintig jaar lazen, en die nog zouden worden gevolgd door enkele nieuwe bundels, tot en met de laatste, onvoltooide en postuum gepubliceerde gedichten van Zo is het genoeg (2013), droegen een vertrouwde signatuur: een onweerstaanbare combinatie van alledaagsheid, filosofie en ironie.

Natuurlijk was bekend dat die eerste gedichten niet de eerste waren; in 1957 was Szymborska reeds 34, gescheiden en de auteur van twee eerdere dichtbundels die ze nooit meer herdrukt wilde zien, omdat ze destijds 'behoorde tot een generatie die geloofde', zoals ze eens zei. Ze was lid van de Communistische Partij en schreef in dienst van de ideologie. Nadat ze zich van dat knellende korset had ontdaan, werd ze de dichteres die juist elke zweem van dogmatiek afzwoer.

Poëzie
Wislawa Szymborska
Zwart lied
***
Uit het Pools vertaald door Ad van Rijsewijk.
Meulenhoff; 66 pagina's; euro 17,50.
Verschijnt 12 januari

Zelfs vóór die communistische periode schreef Szymborska al: uit de jaren veertig stammen de eerste verzen van de Poolse twintiger die de oorlog meemaakte, en wier beoogde debuut Zwart lied nooit het licht zag. Die verzen waren slecht, vond ze zelf later. Als niet in 1945 haar (ingekorte) gedicht 'Ik zoek een woord' in een tijdschrift was verschenen, zou ze de poëzie er beslist aan hebben gegeven.

Dit alles moet men zich realiseren nu Zwart lied na zeventig jaar alsnog wordt uitgebracht: dit is van toen Szymborska nog niet Szymborska was.

Clichés te over, van een jongere die de wijsheid nog deelachtig moet worden dat alle belangrijke dingen zich niet met, maar tússen grote woorden laten zeggen. 'Daar - in de vuurzee van onze steden,/ blijven kinderlijken met hun gezichten/ steken in geronnen bloed.' Een dichter wil zijn woorden optillen 'tot honderdmaal de hoogte van het hart/ van volken die strijden om vrijheid/ en van volken die de vrede verdedigen.'

Nee, zo kenden we haar nog niet. Uit literair-historisch oogpunt is het interessant dat de bekende dichteres zich hier met een enkele titel ('Uit de autobiografie van de dag') aankondigt.

Ook dat allereerste gedicht uit 1945, 'Ik zoek een woord', zou je met terugwerkende kracht karakteristiek kunnen noemen; ze is daarin op zoek naar het ene woord dat alle gruwelen van de oorlogstijd beschrijft, maar vindt er geen enkele geschikt: 'Elk moedigste - laf,/ elk honendste - nog heilig./ Elk wreedste - te mededogend,/ het hatelijkste - te weinig verbeten.' Dat tiktakspel van contrasten, en het hardop denken en twijfelen, menen we te herkennen.

Vanwege zulke momenten is Zwart lied een curiosum voor de liefhebber. Szymborska heeft af en toe de houding, maar vindt nog niet de geschikte woorden. 'Een zwak straatje in de ochtendschemer,/ als je het met bloemen zou bedekken/ zouden we je verheffen/ tot het geluk van deze dag.'

Grote poëzie? Nee. Een belofte? Ook nog niet, want de maakster van bovenstaande regels zou zich net zo goed tot een weeïg mens kunnen ontwikkelen. Niets gebeurt tweemaal; de oudere unieke dichteres was als beginneling niet ook al uniek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden