Synesthesie, daar gaat Kraaks eerste roman over

Beschouwing: Lekhoofd

Deze week verscheen Lekhoofd, de debuutroman van Volkskrantverslaggever Haro Kraak. De hoofdpersoon is een jongen van 10 die synesthesie heeft, een fenomeen waarbij zintuiglijke waarnemingen in elkaar overvloeien. Hinderlijk? Nee, heerlijk, volgens Kraak.

Beeld Merel Corduwener

Toen Vladimir Nabokov zeven jaar oud was, bouwde hij op een dag een toren van gekleurde alfabetblokken met zijn moeder. 'Ik merkte terloops tegen haar op dat hun kleuren helemaal niet klopten', schreef de Russische auteur later in zijn autobiografie Geheugen, spreek. 'Toen kwamen we erachter dat sommige van haar letters dezelfde kleur hadden als die van mij.'

Synesthesie

Nabokov ontdekte die dag dat hij synesthesie had, de zeldzame neurologische aandoening waarbij zintuigelijke waarnemingen in elkaar overvloeien. Hij zag kleuren als hij letters las. Zijn moeder keek er niet van op - ze was ook synestheet. Veel van Nabokovs personages zijn behept met synesthesie, onder meer in de romans De gave, De verdediging, Ada en Bastaards. Zij vertellen vaak hoe de afwijking ze helpt en hun leven verrijkt. Zelf beschreef Nabokov zijn synesthesie ook als een gave. Vermoedelijk had hij zijn vloeiende meertaligheid en zijn sublieme taalgevoel deels te danken aan zijn excentrieke blik op de werkelijkheid.

In 2009 kwam ik voor het eerst in aanraking met synesthesie. Ik liep door de gangen van het P.C. Hoofthuis van de UvA en keek opzij naar het prikbord. 'Staan deze letters en cijfers in de juiste kleuren volgens jou?', stond op een A4'tje. De vraag greep mijn aandacht, omdat ik cijfers ook associeer met een kleur. Hoe dat zo gekomen is, weet ik niet meer precies, maar ooit heb ik besloten dat de 4 geel is. En de 5 blauw en de 9 rood. 'Doe mee aan een onderzoek naar synesthesie', was er in kleine letters bij geschreven. Thuis las ik alles wat ik erover kon vinden en ik raakte langzaam geobsedeerd door dit fenomeen. Ik leerde dat ik zelf geen synesthesie heb, omdat ik de kleur geel niet werkelijk zíé als ik naar de 4 kijk. Het is slechts een verband dat ik vrijwillig heb gelegd. Synestheten kunnen niet ontsnappen aan hun gewaarwordingen.

Haro Kraak. Beeld Studio V

Lekhoofd

Toen ik bijna vier jaar geleden begon begon aan mijn roman Lekhoofd wist ik dat mijn hoofdpersoon, de 10-jarige Noah Kremer, synesthesie moest hebben, dat de geleidelijke ontdekking van zijn afwijking zou samenvallen met de naïeve wens om de wereld in kaart te brengen. Voor mij was synesthesie een instrument om op een oorspronkelijke manier een eeuwig verschijnsel te beschrijven: het ontstaan van een bewustzijn in de geest van een jong mens.

Waar synesthesie vandaan komt, is niet duidelijk. Een theorie is dat we er allemaal mee geboren worden, maar dat de 'bruggen' in ons brein in de loop der jaren ineenstorten. Dat zou kunnen verklaren waarom de meesten van ons de wereld niet waarnemen met vermengde zintuigen, maar dat we het wel volstrekt vanzelfsprekend vinden om zintuiglijke beschrijvingen met elkaar te combineren in taalgebruik: een warme stem, bittere kou, een koud persoon, een zure man of een schreeuwende kleur.

Synesthesie komt in vele gedaantes voor. Er zijn mensen die kleuren kunnen ruiken, geluiden kunnen proeven of geluiden zien in kleuren, mensen voor wie de dagen van de week een textuur hebben, zelfs mensen die eten proeven in geometrische vormen. In totaal zijn er tachtig soorten synesthesie vastgelegd. Cijfers en letters in kleuren zien is veruit de meest voorkomende. Natuurkundige Robbert Dijkgraaf is een bekende synestheet. Zijn synesthesie helpt hem met een fundamenteel aspect van de wetenschap, zei hij in het tv-programma Kijken in de ziel: vanuit verschillende perspectieven naar hetzelfde object kijken, wat de basis van een metafoor is. Zo kan hij abstracte materie levendig maken. 'Alsof je een lege kamer inricht met je eigen spulletjes.' Een eigenschap die een schrijver ook goed van pas komt.

Synesthesie is een bron van creativiteit, blijkt uit onderzoek. Synestheten leggen makkelijker associaties tussen woorden. En de aandoening zou vijf tot acht keer vaker voorkomen onder schrijvers, muzikanten en kunstenaars dan onder andere mensen. Taal en synesthesie zijn nauw met elkaar verbonden. In de poëzie is synesthesie dan ook een bekende stijlfiguur: door de zintuigen op een ogenschijnlijk onnatuurlijke manier te verbinden, kun je opmerkelijke beeldspraak fabriceren. Dante schreef al in de 14de eeuw over de plek waar de 'zon stil is' en zeshonderd jaar later verwonderde Lucebert zich over het 'oorverdovende zonlicht'. Voor de Vijftigers, de stroming waartoe Lucebert behoorde, waren de wereld, het lichaam en de geest één geheel. In de woorden van Remco Campert: 'Ik heb armen aan mijn hersens.'

Beeld Claire Witteveen

Allemaal Synestheten

Vanzelfsprekend is het lijstje bekende synestheten indrukwekkend. Vincent van Gogh werd door zijn pianoleraar voor gek versleten omdat hij de tonen van het instrument vergeleek met Pruisisch blauw, donkergroen en oker. Franz Liszt riep tegen het orkest: 'Heren, een beetje blauwer alsjeblieft!' Vladimir Nabokov voerde in zijn boeken meerdere synesthetische personages op en beschreef zijn eigen 'V' als een fletse kleur roze. David Hockney, Miles Davis, Kandinsky - allemaal synestheten. Spring naar het heden en zie dat de twee belangrijkste hitmachines beweren synestheet te zijn: Pharrell Williams en Kanye West. 'I paint sonic landscapes', zei West laatst in een interview met Ellen DeGeneres.

Nadat Charles Baudelaire in de 19de eeuw hasj had gerookt, merkte hij dat geuren, kleuren en klanken samenkwamen 'als lange echo's die zich al van verre verbinden tot een duistere en diepe eenheid'. Arthur Rimbaud schreef in 1871 het gedicht Voyelles (Klinkers): 'A noir, E blanc, I rouge, U vert, O bleu'. Later gaf hij toe dat hij de kleuren bij de letters had verzonnen, maar in het jaar na publicatie verschenen liefst zestien wetenschappelijke artikelen over synesthesie. Het was het gesprek van de dag in de Parijse salons: iedereen wilde wel bruggen in zijn brein.

Het leuke is dat je die bruggen zó bouwt. En je hoeft er niet eens psychedelische drugs voor te gebruiken, al is dat ook erg effectief. In wezen is lezen de ultieme synesthetische ervaring (voor non-synestheten dan). Je leest letters, zwart op wit, maar je hoort de klanken van de woorden, het ritme van de zinnen. En je ziet voor je wat er wordt beschreven, je hoort de stemmen van de personages, je voelt de hete zomerwind die op het lijf van de hoofdpersoon slaat, misschien ruik je zelfs de geuren van de markt waar hij zich begeeft, of, als je pech hebt, het vuilnis dat staat te rotten op zijn stoep. Iedereen kan het, ruiken en horen met je ogen. We hebben allemaal armen aan onze hersens.

Haro Kraak: Lekhoofd
Atlas Contact, euro 19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.