Swingende vormen van 's lands meest experimentele typograaf

Werkmans oeuvre ontketende een revolutie begin 20ste eeuw, die zou uitstralen over heel Nederland in de decennia daarna. Opvallend in het werk van de Groningse typograaf is het briljante kleurgebruik.

Vrouweneiland 9, 1942, detail. Beeld Collectie Groninger Museum
Vrouweneiland 9, 1942, detail.Beeld Collectie Groninger Museum

Een quizvraag. Houd uw hand bij de knop. Wie was de meest experimentele typograaf in Nederland: jonkheer Willem Sandberg of H.N. Werkman?

Pééép. Sandberg.

Dat zou u gedacht hebben. Fout. Werkman! Ga naar het Groninger Museum, dwaal rond langs de kakelbonte muren, bekijk de houtdrukken van Neêrlands meest gedurfde letterdrukker en kleurenmaker en concludeer dat Willem Sandberg (oud-directeur van het Stedelijk in Amsterdam) met al zijn typografische 'vernieuwingen' en rafelige scheurletters op de schouders van Werkman stond.

Non-onderwerp

Hendrik Nicolaas Werkman - de altijd minzaam lachende Groninger. Geboren in 1882. Gestorven, of beter: vermoord, in 1945, drie weken voor de bevrijding. De man kon van een eenvoudig affiche nog een kunstwerk maken. Hij strooide de letters en cijfers als pepernoten over het vlak. In een beeldend ritme dat aan jazz doet denken; dixielandmuziek (waarvan hij hield). Hij kon van een non-onderwerp als schoorstenen een kubistisch schilderij maken. Swingende vormen.

Maar wat vooral opvalt, is zijn briljante kleurgebruik. In het Groninger Museum moet je even je best doen om dat te zien. Het gedimde licht (begrijpelijk bij drukwerk) is zó gedimd dat de kleuren moeite hebben zich te bewijzen. En toch: het grassige groen, het verliefde lipstickrood en vooral het sinaasappeloranje flikkert op je netvlies. Dat iemand met drukinkt op blokjes hout zoiets voor elkaar krijgt, is uitzonderlijk. Maar ook dit: het is nergens gelikt of visueel retorisch. Het blijft herkenbaar handgedrukt. Je ziet hoe Werkman het oppervlak met vette inkt inrolt. Eerst een proefdrukje maakt om de ergste vettigheid weg te werken en dan toeslaat met prachtige, schrale doch volle kleurvlakken. Vlakjes waardoorheen het papier zichtbaar blijft, korrelig, alsof het gevuld is met kleine, witte luchtbelletjes.

Schouders van anderen

Natuurlijk, ook Werkman stond op de schouders van anderen. Hij was een kind van de jaren twintig, toen de Russische constructivisten hun revolutionaire ontwerpen maakten - door de communistische revolutie ingegeven (of verordonneerd). Ook: Werkman had goed naar het Duitse expressionisme van Kirchner, Schmidt-Rottluff en Pechstein gekeken en vooral naar de gemene kleurcombinaties die alleen Duitsers kunnen maken.

Het is een geluk dat Werkman zich uiteindelijk niet als professioneel schilder manifesteerde: hij penseelde alleen tweederangskopieën van zijn Duitse voorgangers, zoals in Groningen te zien is, met hier en daar een smaakvolle uitschieter. Werkman was autodidact, leerde zichzelf tekenen, maar was vooral een drukker, uit professie en liefde. Hij hobbyde met zijn broer al op jonge leeftijd een kinderdrukpers in elkaar en ging later met een relatief eenvoudige drukpers in de weer. Zo'n gietijzeren, loodzwaar exemplaar waarmee je kon experimenteren door de druk apart in te stellen.

Eenvoud

Die eenvoud van techniek maakte het voor Werkman wellicht duidelijker waar de manoeuvreerruimte lag voor nieuwe mogelijkheden. Juist de robuuste, basale manier van drukken bepaalde de vrijheid van zijn vormgeving. Hij was daardoor niet gebonden aan allerlei technische hoogstandjes. Je ziet Werkman met zijn gekleurde houtblokjes schuiven, de druk aanpassen, hier en daar over de houten vormen een uitgeknipt silhouet leggen en hop, daar huppelt weer een paard voorbij, groeit een boom, kleedt een vrouw zich uit.

Het klinkt even kinderachtig als de versjes van Toon Hermans, maar dat is het niet. In het interbellum in Groningen betekende het een revolutie die zou uitstralen over heel Nederland in de decennia daarna. Een benadering die zich later zou vertalen in, inderdaad, de uitnodigingen en lay-outs van Sandberg, de bankbiljetten van Ootje Oxenaar en de boeken van Irma Boom.

undefined

Met een nekschot om het leven gebracht

Waarom Werkman in de oorlog werd vermoord, is nooit opgehelderd.
Het blijft een mysterie: waarom nu juist graficus, typograaf en kunstenaar H.N. Werkman drie weken voor de bevrijding door de Sicherheitsdienst is vermoord. Op 13 maart 1945 werd hij opgepakt. De Duitsers wisten niet dat Werkman onderduikers in huis had gehad. Oké, hij drukte anti-Duitse boeken voor uitgeverij De Bezige Bij. Maar in hoeverre dat bekend was bij de bezetter, is onzeker. Een kleine maand later wordt hij 's nachts uit zijn cel gehaald en met negen andere gevangenen in een vrachtwagen naar Bakkeveen gebracht en daar door de Nederlandse SD'er Pieter Schaap met een nekschot om het leven gebracht. Werkman trouwde drie keer. Uit zijn eerste huwelijk met Jansje Cremer in 1909 werden een zoon en twee dochters geboren. Zijn vrouw overleed en een jaar later trouwde hij met Pieternella Supheert. Ze kregen samen een zoon. Het stel scheidde in 1930. In 1936 huwde hij Margaretha van Leeuwen. Die relatie bleef kinderloos. Zijn dochter Fie publiceerde in 1987 het boek Herinneringen aan mijn vader Hendrik Nicolaas Werkman.

Werkman. Leven & Werk. Groninger Museum, t/m 1/11.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden