Swingend langs de flanken van het IJzeren Gordijn

Vijftig jaar later lijken het taferelen uit een satirische spionage-klucht: meesterbreinen uit Washington die de Russen op het hoogtepunt van de Koude Oorlog te lijf willen gaan met jazzmuziek....

De Suez-crisis en de Hongaarse opstand waren nog zes maanden ver, maarhet rommelde al volop in het Midden-Oosten en op de Balkan. AltsaxofonistPhil Woods herinnert zich de aankomst in het Iraanse Abadan: 'de geur vanruwe olie en het geluid van kanonvuur uit het naburige Irak'.

In Athene was het kantoor van de United States Information Service vlakvoor Gillespies concert door studenten met stenen bekogeld uit woede overde Amerikaanse steun aan het rechtse Griekse regime. Na afloop was de sfeergeheel omgeslagen, rapporteerde Dizzy Gillespie destijds. De studentengooiden hun jasjes de lucht in en droegen de trompettist op hun schoudersdoor de straten van Athene. 'They loved us so much.'

Geen wonder dat de beleidsmakers in Washington concludeerden dat zemoesten voortgaan op dit pad. Vanaf december 1956 trok de BennyGoodman-band zeven weken lang door het Verre Oosten: Thailand, Singapore,Malakka, Cambodja, Birma, Hongkong, Zuid-Korea en Japan. In 1958 volgde hetDave Brubeck-kwartet: eerst Oost-Duitsland en Polen, daarna Turkije,Afghanistan, Pakistan, India, Ceylon, Iran en Irak. In 1962 maakte BennyGoodman zijn tweede State Department-tournee, nu naar de Sovjet-Unie, enin 1963 was de beurt aan Duke Ellington: drie maanden door Azië, metconcerten in onder meer Syrië, Jordanië, Afghanistan, India, Ceylon,Pakistan, Iran, Irak, Libanon en Turkije.

Toch bleek niet iedereen in de Amerikaanse politiek enthousiast over dejazz als anti-communistisch strijdmiddel. Al na de eerste tournee van DizzyGillespie was senator Allen J. Ellender van Louisiana, een overtuigdvoorvechter van de rassenscheiding, zeer ontstemd. 'Ik heb nog nooit inmijn leven zoveel lawaai gehoord', verklaarde hij. 'Ik kan u verzekeren dathet uitzenden van Mr. Gillespie geen goed maar kwaad zal doen. De mensenzullen echt geloven dat wij barbaren zijn.' Het was maar één van de veleparadoxen rondom de jazztournees van het State Department.

In haar boek Satchmo Blows Up The World: Jazz Ambassadors Play The ColdWar heeft Penny M. von Eschen, docente geschiedenis en African AmericanStudies aan de Universiteit van Michigan, deze bizarre historie in detailgereconstrueerd. De titel is niet toevallig gekozen.

Na zijn razend succesvolle internationale tournees was trompettist Louis'Satchmo'Armstrong halverwege de jaren vijftig door platenproducer GeorgeAvakian omgedoopt tot 'Ambassador Satch'. Dat schijnt het State Departmentwerkelijk op het idee van de jazz als internationaal propagandawapen te hebben gebracht. In november 1955 werd Armstrong ook als eerste benaderd - maar hij weigerde.

Zijn motief raakte de achilleshiel van het hele project: waarom zou hijin het verre buitenland 'het vrije Amerika' bezingen, terwijl hij alszwarte in zijn eigen land moest zuchten onder de rassendiscriminatie? Tweejaar later, tijdens de desegregatie-crisis van 1957 in Little Rock,Arkansas, sprak Armstrong ook in het openbaar harde woorden. 'The way theyare treating my people in the South, the Government can go to hell',verklaarde hij. 'It's getting so bad a colored man hasn't got any country.'

Dizzy Gillespie had in 1956 andere overwegingen om wél op de invitatievan het State Department in te gaan. Voor hem was het een officiëleerkenning van de jazz als waardevolle Amerikaanse kunstuiting, én eenmogelijkheid om zijn muziek over de hele wereld te verbreiden. Daarbij washij niet van plan zich te lenen voor propagandistische praatjes.

Aan briefing vooraf door het State Department had hij geen behoefte: 'Ikheb driehonderd jaar briefing achter me. Ik weet wat ze ons hebbenaangedaan en dat ga ik niet goedpraten.'

Daartegenover was de samenstelling van Gillespies big band voor deambtenaren van het State Department ideaal. Zwarte en blanke jazzmusicizaten op het oog broederlijk naast elkaar, wat de illusie van hetkleurenblinde Amerika opriep. Er zat zelfs ook een vrouw in het orkest,tromboniste Melba Liston - die zich later trouwens zou beklagen over depermanente seksuele intimidatie waaraan de mannelijke bandleden haartijdens de tournee onderwierpen.

Ook in andere opzichten gedroegen veel jazzmusici zich niet alsonberispelijke diplomaten, en dat leidde uiteraard tot menig incident inverre streken. Een tragikomisch dieptepunt was de weigering van DukeEllingtons kornettist Ray Nance, in de Jordaanse hoofdstad Amman, om op testaan tijdens de vertolking van het Amerikaanse volkslied. De begeleidendefunctionarissen van het State Department schreven zijn gedrag toe aandrugsgebruik en stuurden Nance naar huis. De bandleden wisten wel beter:hun collega was dronken en depressief doordat hij op deze tournee juistgeen drugs gebruikte.

Het is een van de weinige anekdotes die Penny von Eschen in geuren enkleuren vertelt. Zij richt haar aandacht voornamelijk op het verwarrendemozaïek van tegenstrijdige drijfveren bij het State Department en dejazzvedetten. Gezien die contradicties is het een wonder dat het projectmeer dan twintig jaar lang is voortgezet, tot en met 1978.

De laatste artiest die op State Department-tournee ging, was eenjazzmuzikant: trompettist Clark Terry. Maar in feite had de jazz in deprogrammering van het State Department eerder al grotendeels moetenplaatsmaken voor andere Amerikaanse muziekgenres. Van blues (B.B. King,Buddy Guy), pop (The Fifth Dimension) en gospel (Mahalia Jackson) werdinmiddels meer propagandistische slagkracht verwacht.

Niettemin, schrijft Penny von Eschen, waren er velen die na de ondergangvan het communisme de stelling verkondigden: 'De Koude Oorlog is gewonnendoor spijkerbroeken en jazz.'

Bert Vuijsje

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden