Susan Sontag zag het al: Frans Zwartjes (1927 - 2017) was 'belangrijkste experimentele filmmaker van zijn tijd'

Postuum - Filmmaker en kunstenaar Frans Zwartjes

'De Grote Tovenaar' werd filmmaker en kunstenaar Frans Zwartjes wel genoemd. Zo heette ook de documentaire die in 2005 (door oud-leerling Ruud Monster) over hem gemaakt werd. De man die toverde met de camera.

Frans Zwartjes. Beeld anp

Met het feilloze oog en de feilloze arm, die zijn camera in één vloeiende beweging van een schijnbaar onbenullig detail (een kous, een trapleuning, iets eetbaars, iets vloeibaars) uit kon laten zwenken. Naar een benauwende situatie of een blik die, zo zag je dan ineens, uit die kous of die trapleuning voortgekomen was. Een tovenaar met licht, met film en met een oog voor acteurs die voor de camera zichzelf ontstegen en karakters werden. 'Ga es even staan' kon hij tegen elke bezoeker bij hem thuis zeggen. 'Maak ik een opname van je'. Zijn camera, zo wist hij, toverde onverwachte kanten in mensen tevoorschijn.

Experimentele cinema

Frans Zwartjes, afgelopen zaterdag in Den Haag op 90-jarige leeftijd overleden, is de vader van de experimentele cinema in Nederland. Letterlijk. Want hij maakte zelf invloedrijke, iconische korte films, zoals Spare Bedroom (1970) en Living (1971) en het angstaanjagende Pentimento (1979) - een film waarbij 'One flew over the Cuckoo's nest' een vredig schooltoneelstukje lijkt. Maar hij is ook een filmvader in andere zin: ontdekker van de actrice/kunstenares Moniek Toebosch en vooral begeleider van generaties studenten die op de Vrije Academie in Den Haag, Ateliers 63 of de Rietveld Academie wilden leren filmen. Paul de Nooijer, Ben van Lieshout, later Marc de Cloe en kunstenares Hester Scheurwater - en er zijn er veel meer. Stuk voor stuk zeggen ze dat Frans Zwartjes van grote invloed is geweest, hoewel er van hem eigenlijk nooit iets móest.

Choreograaf Rudy van Dantzig (l) en regisseur Frans Zwartjes, 1984. Beeld anp

Carrière

Zwartjes werd in 1927 in Alkmaar geboren, als zoon van een afvallige non en een Amsterdamse kampioen amateurboksen. Vader overleed vroeg, moeder voedde de zeven kinderen alleen op van een klein pensioen. Zwartjes wilde pianospelen, maar dat was te duur. Het werd de viool.

Na een carrière als violist en vioolbouwer zocht Zwartjes een andere weg. Bij wijze van bedenktijd raadde zijn moeder hem een stage aan in krankzinnigengesticht Santpoort, een ervaring die voor Zwartjes levensvormend zou zijn. Vaak heeft hij beschreven hoe de schreeuwende, piesende vrouwen en de wartaal uitslaande mannen - die het volgende ogenblik totaal normaal konden zijn - zijn blik op de mens vormde. De kennismaking van New American Cinema (waaronder films van Andy Warhol) lieten alles op zijn plaats vallen. De fascinatie voor de grillen van de geest kon hij in films vatten.

Lesgeven

Vanaf de jaren zestig begon Zwartjes les te geven aan kunstacademies - eerst in Eindhoven, waar hij zijn eerste camera kocht. Daarna in Haarlem, Den Haag en Amsterdam. Zijn vrouw Trix, die hij in Eindhoven als leerling ontmoette, werd zijn meest gefilmde muze. 'Ik was altijd voorhanden en niet duur' kon ze daar bagatelliserend over zeggen, maar wie de bekendste films van Zwartjes bekijkt ziet dat haar welgevormde lichaam en haar stoïcijnse blik perfect waren voor Zwartjes' sensuele, psychotische, benauwende en vreemde wereld.

Die wereld werd thuis opgetrokken, op de middenverdieping van zijn Haagse woning die als studio diende. Het gezinsleven met twee kinderen liep er gewoon doorheen. 'Het was heel intens en heel vreugdevol' herinnerde Trix Zwartjes zich in een gesprek met de Volkskrant in 2012.

Kwetsbaar materiaal

Omdat er altijd gewerkt werd (gefilmd, ontwikkeld, geprint, maar ook gefotografeerd, geschilderd) was er geen aandacht voor conservering van het kwetsbare materiaal. Het filminstituut Eye, voorheen Filmmuseum, maakte een interessante casestudy van het conserveren van Zwartjes' films die zou dienen als leidraad voor ander experimenteel werk.

In 2012 werd een omvangrijke collectie foto's door zoon Jasper Zwartjes (zelf fotograaf) in het ouderlijk huis opgedoken. Het Gemeentemuseum Den Haag organiseerde er in 2013 nog een groots Zwartjes-overzicht mee. De schrijfster Susan Sontag had het al decennia eerder gezien: Frans Zwartjes, zei ze, was 'de belangrijkste experimentele filmmaker van zijn tijd'.

'Untitled, 1972' Beeld Foto Gemeentemuseum Den Haag
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.