Reportage

Supersterren, toporkesten en bomvolle zalen: de Volkskrant was bij de Salzburger Festspiele

In Salzburg staat de zomer al 101 jaar in het teken van het grootste klassiekemuziekfestival ter wereld, met een in Nederland ongekende weelde aan musici en zangers. Jubileumjaar 2020 was sober, maar dat werd deze zomer ingehaald.

null Beeld Aafke Bouman
Beeld Aafke Bouman

Ineens komt de groep mensen voor de artiesteningang van het Grosses Festspielhaus in beweging. Vrouwen in mantels en mannen met dure overjassen houden hun telefoons in de lucht. Een vrouw in rode jurk en met een Russisch hoofddoekje zwaait vriendelijk naar haar fans en stiefelt langzaam in de richting van de Dom. Een intens gevoel van bevrijding maakt zich meester van de verslaggever als deze besluit om ook maar als een idioot achter deze vrouw aan te rennen, met een vrij beroerde paparazzifoto tot gevolg.

De vrouw is Anna Netrebko, sopraan. Zou ze in een willekeurige Nederlandse stad op straat worden herkend? Waarschijnlijk niet – onze talkshows hebben andere prioriteiten. Maar dit is Salzburg, de geboorteplaats van Mozart en de onbetwiste hoofdstad van de klassieke muziek. Overal zie je plakkaten aan huizen: hier woonde de componist Biber, hier werd Mozart geboren. Hier woonde zijn weduwe, en dat huis daar, ja, daar woonde ze ook.

De vrij beroerde paparazzifoto van Anna Netrebko. Beeld Merlijn Kerkhof
De vrij beroerde paparazzifoto van Anna Netrebko.Beeld Merlijn Kerkhof

In de zomer draait de vierde stad van Oostenrijk al helemaal om klassiek. Zeven weken lang zijn hier de Salzburger Festspiele aan de gang, het festival waar de grootste sterren uit de klassieke muziek optreden. Je behoort pas tot de topdivisie als je hier speelt of zingt.

Afblazen? Geen denken aan

Vorig jaar bestonden de Festspiele een eeuw. Corona had er geen boodschap aan dat er een extra groot feest op het programma stond. Maar de Festspiele afblazen? Geen denken aan in Oostenrijk, waar de kunstlobby geen moeite hoeft te doen om bij de hoogste regeringsfunctionarissen aan te schuiven. Bovendien: in 1945, net nadat de nazi’s waren verslagen en de stad half in puin lag, gingen de Festspiele toch ook gewoon door? Dus waren er ook vorig jaar spelen. De zaalcapaciteit werd overal gehalveerd, bezoekers zaten in schaakbordopstelling. Het festival duurde ‘slechts’ een maand.

Als er al iets goed te maken viel, gebeurt dat nu. Bezoekers wordt vooraf gevraagd om hun ‘3G-bewijs’ (geimpft, getestet oder genesen). Op de festivallocaties draagt iedereen een FFP2-masker, verplicht gesteld nadat er vroeg tijdens de Festspiele toch een uitbraakje was. De 31 opera-uitvoeringen, 44 toneelvoorstellingen (Jedermann van Hugo von Hofmannsthal gaat hier altijd) mochten niet in gevaar komen.

De Festspiele gelden niet als het meest vooruitstrevende festival. Dit was ook de plek waar de gevierde zanger Plácido Domingo in 2019 van een minutenlange staande ovatie ten deel viel nadat hij vlak daarvoor door negen vrouwen was beschuldigd van seksueel wangedrag en machtsmisbruik. Toch beweegt ook Salzburg mee met de tijdgeest, door bijvoorbeeld het geëngageerde Intolleranza 1960 (uit 1961) van Luigi Nono te programmeren, met teksten van onder anderen Sartre en Brecht.

Sarah Maria Sun en Sean Panikkar in Intolleranza 1960.  Beeld Maarten Vanden Abeele
Sarah Maria Sun en Sean Panikkar in Intolleranza 1960.Beeld Maarten Vanden Abeele

In de Felsenreitschule – oorspronkelijk een manege, tegen de rotsachtige Mönchsberg aan gebouwd – slaat de vluchtelingenproblematiek de bezoekers in het gezicht met wringende dissonanten en ijzingwekkende schreeuwzang. Op het enorme podium, veertig meter breed, vormen talloze dansers en zangers tableaux vivants. In de orkestbak zitten de Wiener Philharmoniker, die in Salzburg hun zomerresidentie hebben en als luxe huisorkest alle opera’s begeleiden. Aan weerszijden van het podium zie je – en: hoor je – nog eens twee batterijen slagwerk, links dertien man (zes grote troms) en nog eens zes aan de overzijde.

Het is muziek die alleen toen geschreven had kunnen worden, wanneer hoor je dit nou? Wat een weelde, dat dit allemaal kán. Maar als Nederlandse muziekjournalist die al jaren moet berichten over achteruitgang, over provincieorkesten die ondanks stelselmatige bezuinigingen weigeren weg te kwijnen terwijl ze amper nog een Alpensinfonie kunnen uitvoeren, word je zowel overvallen door bewondering als jaloezie. Tegen je zin ben je geconditioneerd om in economische termen te denken: wat is het prijskaartje?

Tickets à 445 euro

Welnu: de begroting van de Festspiele zit al jaren boven de 60 miljoen euro, ongeveer tien keer het budget van het Holland Festival. Er is royale overheidssteun én er zijn sponsors en donateurs. Bij de garderobes hangen protserige gouden klokken van Rolex. Na afloop van een voorstelling rijden de nieuwste Audi-modellen stapvoets voorbij. Toch wordt bijna de helft door kaartverkoop bijeengebracht, want de festspielganger is bereid om te betalen. De duurste tickets (in reguliere verkoop) kosten 445 euro.

Wie dat niet heeft, heeft enkele opties. Bedelen met een bordje voor de ingang bijvoorbeeld, of muziekjournalist worden (er waren er dit jaar 549 uit 31 landen). Of je past de Elise van Es-methode toe.

Thuis in Nederland zingt Van Es onder meer bij het Groot Omroepkoor. Maar de Salzburger Festspiele, daar móét ze bij zijn, weet ze sinds ze hier in 2012 als uitwisselingsstudent voor het eerst kwam. Dus meldde ze zich aan om in de zomer met het koor van de Wiener Staatsoper mee te zingen. Ze zong in Berlioz’ La damnation de Faust, Beethovens Missa Solemnis met sterdirigent Riccardo Muti en in Puccini’s Tosca.

Het festival is álles

Wat betekenen de Festspiele voor het zelfbeeld van de stad? ‘Alles’, zegt Van Es in een op de taarten geselecteerd koffiehuis. ‘Alles is in de zomer gericht op dit festival. Ook de mensen die niet van klassieke muziek houden, weten wel wat het belang is van het festival. Je ziet het ook overal in het straatbeeld, het logo op de vlaggen, op de taxi’s. De hele stad wordt overspoeld door hotemetoten.’

Al is er nog een andere groep toeristen te onderscheiden: zij die voor The Sound of Music komen. Enkele scènes van de film zijn hier opgenomen. ‘Wat grappig is’, zegt Van Es, ‘omdat de meeste Oostenrijkers die film niet eens kennen.’ Die groep concentreert zich vooral rond de rechteroever van de rivier de Salzach (met het Mirabell-paleis), het festivalhart zit aan de linkeroever, met aan elkaar vastgebouwd de Felsenreitschule, het Grosses Festspielhaus en het Haus für Mozart als nieuwste toevoeging. Voor de renovatie – er moet onder andere meer backstageruimte komen, maar ja, er zit dus een berg – is 263 miljoen euro uitgetrokken.

Naast de genoemde locaties is er trouwens ook nog de concertzaal van het Mozarteum, is er een Landestheater. Er zijn twee orkesten. En dat in een stad zo groot als Amersfoort. ‘En met Pinksteren en Pasen zijn er ook festivals, dan organiseert het Mozarteum-Orchester er nog twee. De Salzburgers leven van festival naar festival. En als Anna Netrebko afzegt voor de generale repetitie van Tosca, is dat hier gewoon voorpaginanieuws.’

Anna Netrebko en Ludovic Tézier (als Scarpia) in Tosca.   Beeld Marco Borrelli
Anna Netrebko en Ludovic Tézier (als Scarpia) in Tosca.Beeld Marco Borrelli

Netrebko – wie een klein beetje is ingevoerd in de operawereld, kent de verhalen. Ze is de absolute diva van dit moment: ze zegt optredens af, komt laat en haar man, de Azerbeidzjaanse tenor Yusif Eyvazov, moet en zal haar tegenspeler zijn, ook al zijn operacritici lang niet zo enthousiast over hem als over haar. Eyvazov deed ook niet de smakelijkste uitspraken tijdens de oorlog met Armenië. Maar door al die ruis zou je bijna vergeten dat Netrebko wel degelijk een heel groot talent heeft.

Al bij haar entree in Tosca, in een eigentijdse maar dienstbare regie van Michael Sturminger, is duidelijk: dit is van een andere orde. Noem het Salzburg-klasse: een natuurlijke présence, een geluid dat overal doorheen boort. Ze zet een extreem bitchy Tosca neer. En voor dé tenoraria, E lucevan le stelle, krijgt Eyvazov terecht groot applaus.

Minder Aziatische bezoekers

Nog meer hoogtepunten? Alleen al Händels Scherza infida maakt het concert van Joyce DiDonato onvergetelijk. Haar dynamiek getuigt van veel durf: terugnemen en dan toch die hogere noot perfect intoneren. Overal zou DiDonato de ‘headliner’ zijn, maar dit is gewoon een van de vele concerten, op een donderdagavond in het Haus für Mozart. Haar theatrale aanpak werkt iets minder in een breekbaar Dowland-lied, dat mag wat intiemer.

Hoewel de zaal voor Nederlandse, zelfs pre-coronabegrippen ramvol zit, verbaast Elise van Es zich erover dat er bij DiDonato nog een paar stoelen onbezet zijn. ‘Uitverkocht is hier echt de norm. Je ziet veel minder Aziatische festspielgangers, die durven nog niet.’

Ausrine Stundyte in Elektra.  Beeld Bernd Uhlig
Ausrine Stundyte in Elektra.Beeld Bernd Uhlig

Gitzwart is Richard Strauss’ Elektra in de regie van Krzysztof Warlikowski, in de Felsenreitschule. We zien lugubere douches, een zwembad dat rood oplicht, in een broeikas een lijk waar de organen uit worden gehaald. Maar alleen al de manier waarop Ausrine Stundyte in de titelrol Orestes toeroept, is het bezoek waard. En o ja: de Wiener.

null Beeld

Eerder hebben zij zaterdag (of wellicht vooral ándere leden van het orkest) al opgetreden. Op de lessenaars de Vierde symfonie van Brahms en de Symphonie liturgique van Honegger. De vermoedelijk oudste man in het Grosses Festspielhaus, staat op het podium. De Zweedse dirigent Herbert Blomstedt is 94, al ziet hij er al twintig jaar precies hetzelfde uit. In Honegger is de klank zilverachtig (prachtige cellosolo), Blomstedts Brahms klinkt vitaal, de eerste en tweede violen spelen het vraag-antwoord-spel moeiteloos uit. Op 7 september komen ze naar het Concertgebouw in Amsterdam, maar dan met Schubert en Bruckner.

In de stamkroeg van de Festspiel-musici, zit een Nederlander. Rob van de Laar is hoornist in het Mozarteumorchester. Gevraagd of hij nog eens terug wil, zegt hij stellig nee. ‘In Nederland gaat het altijd maar over de legitimiteit van klassieke muziek, dat is zo slecht voor de orkesten, zo bouw je nooit iets op. Hier hoef ik me nooit te verantwoorden voor mijn beroep. Hier heb je als musicus een plaats in de maatschappij.’

Volgende zomer weer!

Andere beroemde zomerfestivals vind je bijvoorbeeld in Zwitserland (Verbier en Luzern). Wat Cannes is voor de film, is het Franse Aix-en-Provence voor de opera. Bayreuth heeft zijn roemruchte en altijd beladen Festspiele, die geheel in het teken staan van de muziekdrama’s van Wagner. Sympathieker zijn de BBC Proms, een serie concerten in de Londense Royal Albert Hall. En voor muziek van de Middeleeuwen tot Barok moet je nu in Utrecht zijn, bij het Festival Oude Muziek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden