Studio Drift wil 'laten zien dat techniek bijna net zo bijzonder en poëtisch kan zijn als de natuur'

Beeldende kunst gemaakt door ingenieurs, softwareontwikkelaars en grafisch ontwerpers

Lonneke Gordijn en Ralph Nauta richtten in 2007 Studio Drift op. Samen met vele anderen maken ze spectaculaire installaties waarmee ze de rol bevragen die technologie speelt in onze samenleving. Daarbij is verwondering en niet angst de belangrijkste drijfveer.

Lonneke Gordijn en Ralph Nauta van Studio Drift. Beeld RV - J.W. Kaldenbach

Studio Drift maakt spectaculaire installaties waarin technologie en natuur versmelten. Hun werk vormt een zoektocht naar de poëzie achter de techniek.

De werkruimte van Studio Drift, opgericht in 2007 door Lonneke Gordijn (38) en Ralph Nauta (40), heeft meer weg van een start-up dan van het klassieke kunstenaarsatelier. In een industriële loods in Amsterdam-Noord werkt een team van twintig ingenieurs, softwareontwikkelaars, grafisch ontwerpers en een pr-medewerker aan spectaculaire installaties waarin technologie en natuur versmelten. Op een lange werktafel assembleren twee werknemers de mechanische katrollen van een serie Shylights, lampen die als lichtgevende kwallen tegen het plafond dansen. In stellingkasten liggen elektrische geleiders en vier drones die werden gebruikt voor Franchise Freedom, een performance met driehonderd lichtgevende drones. In een aparte werkruimte staan indrukwekkende meetapparatuur en een soldeerbout waarmee wordt gewerkt aan Fragile Future, een geometrische constructie van ledlampjes met paardebloempluizen. Het Stedelijk Museum Amsterdam presenteert deze zomer Coded Nature, de eerste museale overzichtstentoonstelling van Studio Drift.

Verwondering

Het werk van Studio Drift deelt een optimistisch geloof in de maakbare samenleving met techindustriëlen als Mark Zuckerberg en Elon Musk, de visionaire oprichter van elektrische-automerk Tesla. Vaak schetst kunst met natuur en techniek als uitgangspunt een sombere toekomst, zegt Nauta. ‘Dan wordt vaak te makkelijk ingespeeld op duistere emoties. Ons werk stelt vragen over de rol die technologie mag spelen in onze samenleving. Maar onze drijfveer is niet angst of boosheid, maar verwondering.

Ghost Chair van Studio Drift Beeld RV

Zoals veel kunstenaars die werken met technologie – neem bijvoorbeeld Daan Roosegaarde – hebben Gordijn en Nauta een achtergrond in design. Ze studeerden in 2005 af aan de Design Academy Eindhoven. Ontwerpers zijn getraind om mee te bewegen met technologie, verklaart Gordijn. ‘Ook zijn wij gewend om samen te werken met andere disciplines, zodat ons werk de traditionele kunst en design ontstijgt, voegt Nauta toe. Al is de rolverdeling tussen het duo dan weer bijna een cliché: zij buigt zich hoofdzakelijk over de fijnzinnige elektronica en de natuurlijke aspecten, hij is meer geïnspireerd door mechanische techniek en sciencefiction. Ze waren ooit een stel, maar de relatie is inmiddels slechts professioneel. ‘Gek genoeg werken we nu juist efficiënter. We hoeven niet meer alles helemaal samen te doen en geven elkaar meer ruimte. Ook laten we kritiek van de ander makkelijker van ons afglijden, zegt Gordijn.

Hun werk laveert tussen intuïtieve schoonheid en doordachte symboliek. Nauta: Wij leven in een tijd waarin technologie het ondenkbare mogelijk maakt. Alleen zijn de bedenkers ervan niet bezig met schoonheid of verbeelding. Wij willen mensen ervan bewust maken dat een wereld vol technologie er ook spannend en interessant uit kan zien. Niet voor niets staat er, als een constante herinnering, met grote letters op de muur van de werkplaats geschreven: The world is one big exhibition, if you only care to look. Nauta: De golven op zee vanuit een vliegtuigraam, een bloempluisje dat verwaait in de wind, zo mooi. Wij willen laten zien dat techniek bijna net zo bijzonder en poëtisch kan zijn als deze natuur.’

Fragile Future (2007)

De productie van Fragile Future is bijna een traditioneel ambacht. Eerst moeten de paardebloempluisjes voorzichtig worden geplukt. Vervolgens worden ze op een ledlampje gelijmd – steeltje voor steeltje, want kleur en lengte kunnen verschillen. De stroomgeleiding verloopt via een metalen frame, dat tevens de pluisjes beschermt. Menselijke voorwerpen zijn vaak statisch, terwijl de natuur altijd in beweging is en evolueert. Daarom heeft elk frame een andere vorm en afmeting, zodat de lamp zich als een levend organisme aanpast aan zijn omgeving. Bij een interieurproject hebben we de lamp uit een kier in de muur laten groeien, aldus Gordijn.

Een kwetsbaar pluisje in een metalen frame, het is een pakkend beeld dat meteen beklijft en daardoor aansluit bij dit Instagramtijdperk. Van elk werk maakt Studio Drift dan ook een sfeervol filmpje, met ijle pianoklanken en zweverige synthesizers – dat heeft misschien wel meer bijgedragen aan de internationale bekendheid dan museumaankopen en interviews. Ons werk ontstaat niet vanuit een gedachte dat mensen het moeten kopen in een galerie, licht Nauta toe. ‘Daarom zoeken wij naar een manier om zo veel mogelijk mensen met ons werk te laten kennismaken. Internet is daar uitstekend medium voor. Al kan dat natuurlijk nooit tippen aan de fysieke ervaring.

Fragile Future Chandelier 3.5 (2012). Beeld RV - Stedelijk Museum, Amsterdam

Flylight (2011)

Door de complexe technologie is de ontwikkeling van de installaties een tijdrovend proces. Nauta: We willen altijd iets wat technisch niet kan. Soms vragen we ons af: waarom dóén we dit? Maar als het makkelijk was, dan had iemand anders het waarschijnlijk al gedaan.’ Aan het idee om een dansende vogelzwerm te verbeelden, sleutelden Nauta en Gordijn al tien jaar. Pas in 2011 resulteerde dit in het eerste werk: Flylight. Bijna tweehonderd cilinders van ambachtelijk geblazen glas met ledlampjes hangen in een spiraal van 4 bij 4 meter aan het plafond. De lampjes knipperen in een georkestreerde golf aan en uit en imiteren zo een dansende vogelzwerm. De lampen reageren met bewegingssensoren op het publiek, dat zo mede bepaalt hoe het licht zich verplaatst. Vervolgens reageren de lampen weer op elkaar, zoals spreeuwen in een zwerm. Maar het blijft een imitatie. Deze natuurlijke ecosystemen zijn zo complex dat ze in zekere zin meer hightech zijn dan wat wij mensen kunnen bedenken en maken.’

Flylight, Arsenale Venice (2014). Beeld RV - Carpenters Workshop Gallery

Shylight (2012)

Als een jojo danst deze lamp aan het plafond, waarbij in de val naar beneden de kap van wit zijde zich als parachute opent en zo meer licht doorlaat. Soms is de beweging schokkerig, bijna verlegen, shy kortom; dan weer lijkt de schroom overwonnen en valt de lamp bruusk. We hebben meer dan vijftig proefmodellen van papier moeten maken, voordat we het optimale wiskundige patroon hadden. Tijdens de val moet de kap wind vangen en daardoor openen. Maar als hij te snel valt, gaat de lamp schommelen. Voor elke kap moet een ingenieus patroon worden geknipt uit zijde, dat snel kapot gaat’, vertelt Gordijn. De technische realisatie was nog complexer. ‘De software die de choreografie van de vallende lampen coördineert en de mechanische constructie waarmee de lampen op en neer bewegen, hebben we zelf moeten ontwikkelen. Mensen kunnen niet maar één Shylight kopen; we maken voor elke specifieke locatie telkens een andere formatie en choreografie.’

Shylight Beeld RV - Rijksmuseum, Amsterdam

Drifter (2017)

Een rechthoekig betonblok van 4 bij 2 meter dat vrij door de ruimte zweeft, en daarbij tergend langzaam om zijn as draait: in al zijn raadselachtige eenvoud is Drifter het meest overrompelend werk van Studio Drift. Hoe doen ze het, een betonblok laten zweven? Er zouden onder meer heliumballonnen, digitale sensoren en een mechanische pomp aan te pas komen. Maar Gordijn en Nauta lachen geheimzinnig en willen er maar weinig over kwijt. Technologie stelt ons in staat om een natuurlijker leefklimaat te creëren; dat willen wij met dit werk laten zien. Daarom moet de illusie dat het beton echt zweeft, zo min mogelijk worden verstoord. Maar geloof me, er komt ongelooflijk veel technologie bij kijken’, aldus Nauta. Die zit niet alleen verstopt in het betonblok, maar ook in de vloer en de muren. Het blok moet vier maanden onafgebroken zweven. Wij hebben daar nachten van wakker gelegen.

De inspiratie was het boek Utopia uit 1516, waarin humanist en filosoof Thomas More een ideale samenleving schetst. More heeft het over huizen met dunne muren en open structuren die zijn gemaakt van een substantie die door mensen is bedacht en die elke vorm kan aannemen. Beton dus!’, zegt Nauta. Door een betonblok als een wolk te laten zweven, krijgt het eigenschappen van een natuurlijk fenomeen. Maar beton is een chemische substantie, uitgevonden in de 17de eeuw en feitelijk ook een vorm van technologie.’

Drifter, 2018, Stedelijk Museum Amsterdam. Beeld RV - Tom Cornelissen

Franchise Freedom (2017)

Tijdens de beurs Design Miami werd afgelopen jaar op het strand van de Amerikaanse badplaats de nachtelijke performance Franchise Freedom opgevoerd, met driehonderd lichtgevende drones die bewegen als een zwerm vogels. De drones worden door een algoritme aangestuurd, zodat ze met elkaar mee zwenken. Daarbij wordt de kleur en lichtintensiteit van de individuele drones beïnvloed door hun onderlinge afstand, wat de dichtheid van de zwerm weergeeft. ‘Drones worden vaak gebruikt als oorlogstuig, maar bij ons wordt het poëzie’, aldus Nauta.De natuur is hier het uitgangspunt, maar de vragen die we willen oproepen zijn existentieel. Dit werk symboliseert de spanning tussen individuele vrijheid en de veiligheid van de groep.’ Net als de andere werken van Studio Drift kwam dit werk tot stand zonder subsidie, maar met hulp van sponsors. ‘Wij ontwerpen complexe, arbeidsintensieve en daardoor kostbare installaties. Daarvoor moeten we voortdurend samenwerken met wetenschappers en technici. Waarom zouden we ons dan niet verbinden aan het bedrijfsleven?’ Met techbedrijf Intel zaten Nauta en Gordijn als volwaardig gesprekspartner aan tafel. ‘Zo’n bedrijf heeft kennis die wij niet hebben. Tegelijkertijd tonen wij nieuwe mogelijkheden met hun technologie, waar ze zelf niet op komen.’

Franchise Freedom Beeld RV - Studio Drift

Coded Nature

De tentoonstelling Coded Nature moest in relatief korte tijd worden gemaakt. Aanvankelijk zou in de acht bovenzalen van het Stedelijk Museum een grote overzichtsexpositie van de Italiaanse postmodernist Ettore Sottsass te zien zijn, maar deze werd na tegenwerking van de erven Sottsass in januari afgelast. De keuze voor Studio Drift is echter geenszins een noodgreep, verzekert conservator Ingeborg de Roode. Sinds de aankoop van een groot werk uit de Fragile Future-serie in 2015 is het museum al met hen in gesprek.’ Volgens De Roode past Studio Drift in de tijdgeest, waarin de grenzen tussen disciplines als beeldende kunst, design, performance en nieuwe media als augmented reality vervagen. De timing voor een solotentoonstelling is nu perfect. Ze hebben recentelijk drie grote nieuwe werken gerealiseerd, die nu voor het eerst in Europa te zien zijn. Daarnaast hebben we de wereldpremières van de film Drifters en van Elementism, een installatie waarin gebruiksvoorwerpen worden gereduceerd tot de rauwe grondstoffen.’

Coded Nature. Studio Drift. Stedelijk Museum Amsterdam. 25 april t/m 26 augustus 2018. www.stedelijk.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.