Studies van stegen tonen Breitners gedrevenheid

Als studiemateriaal voor zijn schilderijen maakte G.H. Breitner foto's van stegen. Hoewel ze nooit bedoeld waren om aan de muur te hangen, spat zijn gedrevenheid als kunstenaar ervan af.

Arno Haijtema
Het boek bevat naast foto's ook pagina's met schetsen die op de foto's zijn gebaseerd. Beeld
Het boek bevat naast foto's ook pagina's met schetsen die op de foto's zijn gebaseerd.Beeld

Wat bij de eerste aanblik niet meer lijkt dan een reeks uit de losse pols geschoten kiekjes van stadsgezichten uit het begin van de 20ste eeuw, blijkt bij nadere beschouwing zicht te bieden op een vaak onooglijke en daarom fascinerende wereld. Het boekje Breitner, Spleten in de stad bevat een selectie foto's en schetsen van stegen van de beroemde stadsschilder G.H.Breitner (1857-1923). Foto's uit Rotterdam, Haarlem en Amsterdam, die ten grondslag lagen aan schetsen, die weer dienden als uitgangspunt voor zijn schilderijen. Studiemateriaal misschien, die foto's, niet gemaakt om aan de muur te hangen, maar de gedrevenheid van de kunstenaar spat er evengoed van af.

'Hunkerend, met een immens verlangen iets nieuws te ontdekken', zo omschrijft samensteller en uitgever Willem van Zoetendaal de gemoedstoestand van Breitner die hij afleest van de opnamen. Van Zoetendaal selecteerde voor het prachtig vormgegeven boekje foto's die Breitner maakte van de verschoppelingen van de stadsplattegronden, de kreukels in het stadsgezicht, waarin het zonlicht nauwelijks doordringt en het vuil zich ophoopt; de stegen waar het stadsleven zich alleen presenteert aan wie de moeite neemt zijn ogen goed de kost geven.

Breitner deed dat, in wat Van Zoetendaal de rafelige V noemt die een steeg vormt, optisch beschouwd. De twee poten van de letter vormen de gevels aan weerszijden van het straatje - rafelig door ornamenten, dakgoten, lantaarns. De ruimte ertussen is de hemel boven de stad. Hun snijpunt het perspectivisch verdwijnpunt. In die oplichtende 'spleten' vond Breitner inspiratie voor zijn werk.

Er schuiven dienstmeiden in lange rokken langs de deuren, een meisje met wapperende jurk poseert op de drempel van het huis, terwijl iemand (de moeder?) haar aan de arm naar binnen wil trekken. Een kat kromt de rug vijandig naar de indringer met zijn camera. Drogende lakens of nog uit te kloppen vloerkleden hangen over de breedte van de straatjes, een alledaags levensteken maar in de ogen van een kunstenaar misschien ook een vervreemdend, bijna abstract beeldelement.

Een foto van Breitner van eens steeg Beeld
Een foto van Breitner van eens steegBeeld

De foto's tonen een mooie vermenging van artistieke motieven - zoeken naar lichtval en perspectief, naar vormen en personages die later misschien zijn schilderijen zouden karakteriseren - en documentair toeval: de aanblik van wasgoed aan de lijn, een ton met afval, een vrouw in het halfduister die twee emmers draagt, in een bevallige pose vereeuwigd.

Bladeren door Spleten in de stad is zwerven door een ver voorbij verleden én meegenomen worden met de ziel van de kunstenaar. Het boek bevat behalve foto's ook schetsen die overduidelijk op de foto's zijn gebaseerd, wat het gevoel van nabijheid bij Breitner versterkt. Een paar snelle streken, wat vluchtige krassen, en daar is een Amsterdamse dienstmeid onder een poortje al een echte Breitner-in-wording.

Willem van Zoetendaal, Breitner, Spleten in de stad. Van Zoetendaal Publishers, 96 pagina's, euro 27,-.

Van Zoetendaal

De omslag van Breitner, Spleten in de stad, toont de fotograaf-schilder en profil in een zilveren glans (foto rechts). Het is een proeve van bekwaamheid van de veelvuldig onderscheiden ontwerper en fotoverzamelaar Willem van Zoetendaal. Het Breitnerboekje kent drie soorten papier, een voor de omslag, een voor de foto's en een dunner, zachter voor de prenten. Andere bekende (her)uitgaven van Van Zoetendaals hand zijn Wij zijn 17, het daarop geïnspireerde Les Copains, Quatorze Juilliet (samengesteld op basis van foto's uit 1958) en Paris mortel retouché, alle met fotografie van Johan van der Keuken.

De kunstenaar zelf op de gevoelige plaat. Beeld
De kunstenaar zelf op de gevoelige plaat.Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden