Reportage

Stripverhaal met een boodschap

In een reeks over sociaal-realistische kunst wijdt het Drents Museum een expositie aan Noord-Korea. Tal van symbolen verwijzen naar de geïdealiseerde heilstaat, van begonia tot kalender.

Felicitaties, 2003. Kim Hyon-ch'ol (Centrale Kunststudio.) Een Noord-Koreaan herkent de symbolen, zoals de begonia die Kimjongilia heet en is vernoemd naar leider Kim Jong-il. Beeld Collectie Ronald de Groen
Felicitaties, 2003. Kim Hyon-ch'ol (Centrale Kunststudio.) Een Noord-Koreaan herkent de symbolen, zoals de begonia die Kimjongilia heet en is vernoemd naar leider Kim Jong-il.Beeld Collectie Ronald de Groen

De boodschap huist in de begonia. In Westerse ogen is de rode kamerplant op de vensterbank niet meer dan een artistiek element dat balans brengt in de traditionele compositie. Maar een Noord-Koreaan ziet meer dan alleen een gelukkig gezinnetje voor het raam. Die weet dat de begoniasoort Kimjongilia heet en is vernoemd naar de 'Geliefde Leider' Kim Jong-il (1942-2011).

undefined

Opgewekte vrouwelijke militairen tijdens de Koreaanse Oorlog (1950-1953). Kunstenaar onbekend. Ongedateerd. Beeld Collectie Ronald de Groen
Opgewekte vrouwelijke militairen tijdens de Koreaanse Oorlog (1950-1953). Kunstenaar onbekend. Ongedateerd.Beeld Collectie Ronald de Groen

De greep van Big Brother op het dagelijks leven van Noord-Korea is allesomvattend en dus bepaalt hij ook wat er aan de muur hangt in kantoren en musea. Het huiselijk tafereel Felicitaties is geboren in de Centrale Kunststudio, een van de staatsateliers waar kunstenaars aan de lopende band socialistisch-realistische werken produceren.

De werken zitten vol symboliek. Moeder de vrouw, traditioneel gekleed, toegewijd aan het gezin, wendt zich tot het kind. Vader daarentegen kijkt vastberaden de wereld in, aan weerszijden van zijn hoofd een oorkonde en een kalender met de maand waarin de Democratische Volksrepubliek Korea werd gesticht. En daaronder die allegorische begonia.

'Je kunt dit soort schilderijen vergelijken met de kunst in de katholieke kerk van voor de Reformatie', zegt conservator Harrie Tupan van het Drents Museum in Assen. 'Het is een stripverhaal met een boodschap.'

Het bouwterrein op Tongilstraat in Pyongyong, 1992. Door Kim Yu-dong. In Noord-Korea wordt arbeid als schoonheid ervaren. Beeld Collectie Ronald de Groen
Het bouwterrein op Tongilstraat in Pyongyong, 1992. Door Kim Yu-dong. In Noord-Korea wordt arbeid als schoonheid ervaren.Beeld Collectie Ronald de Groen

80 schilderijen

Uit een collectie van 3.500 Noord-Koreaanse schilderijen en werken op papier koos Tupan er tachtig voor de expositie De Kim Utopie. De werken werden verzameld door de Nederlandse ondernemers Willem van der Bijl en Ronald de Groen en zijn nu in het bezit van de laatste. Tot 2011 dreef Van der Bijl een postzegelhandel in Noord-Korea wat hem in de gelegenheid stelde kunst te (laten) kopen rechtstreeks van de ateliers. De expositie is de vierde in het Drents Museum van een reeks over realisme waarin eerder DDR-kunst, Sovjet-kunst en de figuratieve jaren van Kazimir Malevitsj centraal stonden.

Waar de socialistisch-realistische kunst elders een stille dood sterft, is zij in het geïsoleerde, van internet en vrije media verstoken Noord-Korea springlevend. Taferelen van blozende deernes en knapen in militair uniform doen denken aan de gedroomde arbeidersparadijzen van voor de Tweede Wereldoorlog. Maar alle schilderijen zijn gemaakt tussen 1960 en 2010. Het patriottische verbond tussen arbeiders, militairen, boeren, intellectuelen en studenten wordt nog altijd heilig verklaard door het totalitaire regime.

Gezamenlijke krachtinspanning

Net zoals de kerkelijke kunst vroeger het hiernamaals idealiseerde, benadrukken de Noord-Koreaanse werken een arbeidersparadijs dat alleen door gezamenlijke krachtsinspanning kan worden bereikt. Er horen ouderwetse beelden bij en ouderwetse woorden: arbeiders zijn plichtbewust afgebeeld, militairen onversaagd, graanvelden overvloedig, vijanden bloeddorstig. Je hoort de marsmuziek er haast doorheen knallen. 'Noord-Koreanen weten heel goed dat deze afbeeldingen niet de werkelijkheid weergeven', zegt Tupan, 'ze laten een geïdealiseerde samenleving zien, een ideaal om door te geven aan hun kinderen.'

Tupan heeft de tentoonstelling vormgegeven aan de hand van negen thema's, zoals het gezin, de landbouw, de industrie (vooruitgang), hereniging met Zuid-Korea en de erfvijanden Amerika en Japan. De hoofdboodschap is meestal helder als glas. Kameraad-piloten zwaaien naar een jonge collega die zijn eerste vlucht maakt. Amerikaanse soldaten - 'honden' - steken met duivels genoegen de fik in een rijstveld tijdens de Koreaanse oorlog. Een frisse boerin levert sojamelk af bij een schoolpoort waarboven de leuze 'wij zijn gelukkig' is te lezen.

Een enkele schilder zette met slechts een paar vette, impressionistische penseelstreken een gebalde vuist of een vierkante kaak op het doek. Anderen vulden een deel van de achtergrond in met pointillistisch pastel, maar verder artistiek initiatief is achterwege gebleven. In propagandakunst staan de ambachtelijke en niet de artistieke kwaliteiten voorop.

Veel voor terug

'Noord-Koreaanse kunstenaars staan in eigen land niettemin in hoog aanzien', zegt Koen De Ceuster, medesamensteller en Koreadeskundige aan de Universiteit van Leiden. 'De voorhoede hoort bij de revolutionaire en socialistische elite. Ze krijgt er veel voor terug.'

Een mooi contrapunt wordt gemaakt op de kleine fototentoonstelling North Korean Perspectives in een belendende zaal waar een aantal westerse kunstenaars zijn visie geeft op Noord-Korea. De Portugese artdirector João Rocha verzamelde tientallen foto's van Kim Jong-il op werkbezoek in eigen land. Op elk ervan staat de Geliefde Leider die een product uit de industrie of de landbouw bekijkt. Rocha maakte overeenkomstige bijschriften: Kim Jong-il kijkt naar aardappelen, Kim Jong-il kijkt naar eieren, Kim-Jong-il kijkt naar dekens, etc. Het westerse oog ziet een hilarische herhaling van beelden die de maskerade van het totalitaire regime blootleggen. Een Noord-Koreaan zal hoogstwaarschijnlijk een passend eerbetoon waarnemen aan de Geliefde Leider.

De Kim Utopie, Drents Museum, 3 april tm 30 augustus. drentsmuseum.nl

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden