Review

Strijd staat centraal in kundige biografie Adrianus

Boek (non-fictie) - De Nederlandse paus Adrianus van Utrecht 1459-1523

De strijd van de enige Nederlandse paus met Luther loopt als een rode draad door het beeldend beschreven levensverhaal.

Portret van Paus Adrianus VI (1459-1523) door Jan van Scorel. Beeld Collectie Centraal Museum Utrecht

Adrianus en Luther stonden tegenover elkaar, maar deelden hun kritiek op de wantoestanden in Rome.

'W ie Sie wissen war das der vorletzte Deutsche Papst.' Voorjaar 2008, dus nog tijdens Benedictus XVI, was ik in Rome, en bezocht daar ook de Santa Maria dell'Anima, de gezamenlijke kerk van de Duitse en Nederlandse katholieken. Er was net een dienst gaande voor een groep Duitse toeristen dan wel pelgrims en na afloop vertelde de priester nog iets over de geschiedenis van het kerkgebouw, waar de enige Nederlandse paus, Adrianus VI, begraven ligt. Ik stond al op het punt om met de woorden 'Ho ho, die was toch echt van ons!' uit mijn kerkbankje op te springen, toen hij op de zoëven geciteerde woorden volgen liet: 'Zwar liegt Utrecht jetzt in den Niederlanden - jetzt - aber damals...'

Twan Geurts, De Nederlandse paus Adrianus van Utrecht 1459-1523 (***).
Balans; 320 pagina’s; €27,50.

Duitse paus

Daarmee had hij historisch uiteraard gelijk. In de korte periode - van augustus 1522 tot zijn dood in september 1523 - dat de Utrechter Adrianus Floriszoon Boeyens de tiara droeg, bestond Nederland nog niet. Het huidige grondgebied maakte deel uit van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Utrecht vormde daarbinnen een apart vorstbisdom met wereldlijke macht van dezelfde soort als pakweg Munster of Keulen.

In Italië werd Adrianus, de eerste buitenlandse paus sinds anderhalve eeuw, indertijd dan ook gewoon als een Duitse paus gezien. Van de Nederlandse Opstand die in 1568 mede als gevolg van de toenemende verspreiding van het calvinisme zou uitbreken, had nog niemand weet, maar met de voorbode daarvan had Adrianus VI al wel te maken: niet met Calvijn, maar met Luther.

De strijd met Luther, zijn ideeën en rebellie, loopt als een rode draad door de voor een groter publiek geschreven biografie De Nederlandse paus van Twan Geurts over Adrianus, die net als Luther door de Italianen als een 'Duitse barbaar' werd verafschuwd.

Luthers opereren wordt, samen met dat van Adrianus' vriend, de eeuwig schipperende humanist Erasmus, op kundige wijze door het beeldend beschreven levensverhaal van 'onze' paus heengeweven. Ook al stonden beiden fel tegenover elkaar, zij deelden in feite hun kritiek op de wantoestanden in het Rome van de Renaissance - de Hoer van Babylon, zoals Luther, als altijd fijnzinnig, de Eeuwige Stad eens karakteriseerde.

Na de beruchte bacchanalen van de drie grote renaissance-potentaten Alexander VI Borgia, Julius II en Leo X was Rome aan een grote schoonmaak toe. 'Laat ons van het pausdom genieten, omdat God het ons gegeven heeft', schijnt de laatste van dit drietal, afkomstig uit het huis Medici, zich eens te hebben laten ontvallen. Precies dat wilde Luther niet meer toestaan, terwijl Leo's opvolger Adrianus met de ruïneuze financiële gevolgen ervan werd geconfronteerd.

Adrianus was een buitenstaander die met een radicaal hervormingsprogram de door nepotisme, simonie, corruptie en aflaathandel geteisterde katholieke augiasstal wilde uitmesten. In zijn voortvarende aanpak, opkomen voor de armen en eigen kloosterachtig sobere levensstijl, die sterk met de luxezucht van de curieprelaten contrasteerde, lijkt hij, ook Geurts wijst daarop, sterk op de huidige paus.

'Wij beseffen dat bij de Heilige Stoel veel verwerpelijke dingen zijn gebeurd', zo liet Adrianus zijn nuntius Francesco Chieregati de Rijksdag in Neurenberg toespreken, 'en het is geen wonder dat de ziekte van het hoofd naar de ledematen, van de pausen naar de prelaten is afgegleden. Sinds lang is er niet één die iets goeds heeft gedaan, absoluut niemand.'

Franciscus en Adrianus

Zijn woorden herinneren aan de kerstboodschap waarmee Franciscus in 2014 zijn curiekardinalen bijna een hartverzakking bezorgde. Adrianus poogde de door hem als scheurmaker verketterde Luther de pas af te snijden door zelf stevig in te grijpen, en zo met een contrareformatie-avant-la-lettre de reformatie te voorkomen.

De tijd om daarmee succes te hebben, was hem niet gegund. 'Hij kwam te vroeg voor Rome en te laat voor Luther', aldus de auteur. Voor de Italianen bleef hij een tussenpaus, die met zijn ascetische zuinigheid aan de artistieke bloei een einde dreigde te maken - want de positieve keerzijde van de spilzucht der Borgia's en de Medici's heetten natuurlijk wel Michelangelo, Leonardo en Rafaël.

In werkelijkheid was Adrianus overigens minder kunstvijandig dan zijn reputatie wil; religieuze kunst kon (anders dan die van het heidense antieke Rome) op zijn sympathie rekenen, hij liet verder bouwen aan de St. Pieter, en zijn benoeming van zijn portrettist Jan van Scorel tot hoofd van de pauselijke kunstcollecties heeft, na diens terugkeer naar Utrecht, in Nederland de renaissance in de schilderkunst ingeluid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.