reportage

Strijd over stormtroopers

De langverwachte nieuwe Star Wars-film komt 14 december uit. V telt af met een reeks artikelen. Vandaag: wie aan Star Wars komt, wacht een megaclaim. De Brit die in 1976 de eerste stormtroopers perste, ondervond dat aan den lijve.

Beeld epa

Het was een ongebruikelijke order voor het Britse bedrijfje in Twickenham, dat zich specialiseerde in de productie van plastic kajaks en visvijvers. Vijftig gesloten witte helmen, met sinistere oogkassen, mondspleet en ademhalingssysteem. Plus bijpassend uniform voor onder die hoofdbescherming: schouder, borst, beenplaten, de tok. 'Fascistisch wit pantser', zoals de Amerikaanse opdrachtgever George Lucas (32) het noemde.

En liefst zo snel mogelijk klaar, want de boel moest verscheept naar Noord-Afrika. Daar dienden Tunesische dorpelingen zich amper een maand later al in de witte harnassen te hullen, om zo als stormtrooper te figureren in de woestijnscènes van Star Wars Episode IV: A New Hope (1977).

Kort voor het einde van de opnamen in 1976 ontplofte het fabriekje: een stapel plasticrestant was gaan schroeien, in de buurt van wat oxy-acetyleen tanks. Maar de Britse kunststofspecialist leverde alle benodigde waar op tijd, inclusief diverse helmen voor de rebellen.

Eigenaar Andrew Ainsworth, destijds 27, werkte nadien nog tien jaar voor de filmindustrie. Hij vacuümperste ook het interieur van het ruimteschip in Ridley Scotts Alien, voor de intrede van de computer de hoeveelheid werk decimeerde. Het bedrijfje beperkte zich weer tot peddels en kajaks. Niemand vroeg ooit nog naar die eerste stormtroopers.

Andrew Ainsworth in 1976 bij een stapel in zijn bedrijf gemaakte helmen van TIE-fighters, ook bestemd voor de eerste StarWars-film.Beeld getty

Proefmodellen

Bijna veertig jaar later, twee weken voor de decemberrelease van Episode VII: The Force Awakens, doet de zestiger Ainsworth nog eens voor hoe je zo'n keizerlijke soldaat maakt. Precies op de plek waar hij in februari 1976 de eerste proefmodellen knutselde.

Neem een bolle, aluminium mal in de vorm van een stormtrooper ('dit is het origineel, heb ik veertig jaar bewaard'). Plaats het in een ovenachtig apparaat ('uit China') en leg op de bovenzijde een witte plaat kunststof. ('ABS, met wat extra acryl voor de buigzaamheid'). Verhit tot 200 graden, trek het zacht geworden plastic vacuüm over de vorm, laat de boel afkoelen en snijd los met stanleymes.

Ainsworth klokt twee minuten.

O ja: zorg ervoor dat je het rechterooggat van de helm niet perfect lossnijdt, er móét een klein bobbeltje blijven zitten. Want zo ging dat ook bij de eerste persing en Star Wars-fans willen die helm met dat ene schoonheidsfoutje.

Het persen van een stormtroopmasker.Beeld .

Verkoopprijs anno 2015: ongeveer 1.800 euro voor een compleet nieuw pak. De duurste helm kost 700 euro, maar er is ook een tweede, iets goedkopere lijn. Twintig complete uniformen per dag, zoveel kunnen ze er in Twickenham maken; te bestellen via originalstormtrooper.com. En de belangstelling was nooit eerder zo groot als nu. Enkel in Dubai levert Ainsworth aan 65 winkelcentra. Ook China is om. Eerder deze week verzond de Brit nog een stormtrooper naar een van de Polynesische eilanden. En Maleisië wil liever geen witte, maar wel zwarte stormtroopers. 'Geen idee waarom', zegt Ainsworth. 'Maar het kan.' Beneden in de kelder zit wat personeel voor de afwerking. Plus zijn echtgenote, die met penseel de mondstreep van een helm zwart kleurt. 'Iedereen kan het', zegt ze. 'Eigenlijk is het heel makkelijk.'

Dit laatste is niet helemaal juist: op de hervatte stormtrooperproductie volgde een juridische hobbel. In het najaar van 2006 meldde zich een deurwaarder te Twickenham, een gemeente op een kilometer of 10 van het Heathrow-vliegveld. De man had bericht van Lucasfilm: dat eiste niet enkel 20 miljoen dollar wegens inbreuk op het intellectueel eigendom, het bedrag was ook al opgelegd door een Amerikaanse rechtbank.

Replica's

Ainsworth had de stormtrooper-productie pas net weer opgepakt, op verzoek van wat Amerikaanse fans die hem via de telefoon hadden benaderd. Er waren precies negentien replica's naar overzeese cliënten verzonden toen de directeur van Lucas Licensing aan de telefoon hing. 'Wie ben jij?', vroeg de man. 'Die chap die jullie stormtroopers maakte', antwoordde Ainsworth, die de copyright-afdeling van Lucas een kopie van de originele eerste factuur uit 1976 toestuurde, als bewijs dat hij niet zomaar andermans spul kopieerde. De Brit stelde voor samen te werken bij de productie van replica's. Dit leek Lucasfilm geen goed idee.

De juridische strijd verplaatste zich naar Engeland, maar hoezeer Ainsworth ook probeerde; aanvankelijk wilde niemand hem bijstaan in de strijd tegen het miljardenbedrijf. 'Iedereen zei: je maakt geen kans. Ze pakken alles van je: je bedrijf, je huis. Ik sliep niet meer, was bang dat ik de gevangenis in zou gaan. Ik wilde de strijd met Lucas zelf ook liever niet aangaan, maar ik had geen alternatief.'

Pas nadat The Times een artikeltje aan de zaak had gewijd, meldde zich een geschikte advocaat. Ruim negen jaar lang procedeerden de juristen van Lucasfilm tegen het plastic-bedrijf, langs de verschillende gerechtshoven. Getuigen werden opgeroepen, oude foto's opgediept. Ainsworth claimt te hebben bijgedragen aan het stormtrooperontwerp, dat was gebaseerd op de tekeningen van Star Wars-artiest Ralph McQuarrie. Lucasfilm noemt hem slechts een uitvoerder. Na alle gedetailleerde hoorsessies over het auteurschap van de boetseerkunst, kantelde het vonnis toen de Britse rechter onverwacht besloot dat stormtroopers geen sculpturen betroffen, maar gebruiksvoorwerpen. De helmen en uniformen waren weliswaar onderdeel van filmkunst, maar geen filmkunst op zich. Een industrieel ontwerp in feite, met een kortere termijn voor intellectueel eigendom, die inmiddels was verlopen.

Een tegenvaller voor Lucasfilm, dat vele miljarden omzet met merchandising (en in 2012 voor ruim 4 miljard dollar werd overgenomen door Disney). Afgeleide spullen, zoals speelgoed, mocht je niet zomaar namaken. Maar exacte replica's van filmprops, dat was een ander verhaal.

Tunnelvisie

Het bedrijf legde zich niet bij het oordeel neer en liet diverse kopstukken uit de filmwereld, onder wie Steven Spielberg en James Cameron, pleiten voor een herziening - met zo'n precedent voelden de collega's van Lucas zich ook bedreigd. Het hielp weinig, al oordeelde het hooggerechtshof nog wel dat het Britse plasticbedrijfje zelf moest opdraaien voor de eigen proceskosten. Ainsworths advocatenrekening werd in de Britse pers boven de miljoen euro geschat. Zelf noemt hij liever geen bedrag; hij trof een betalingsregeling die nog loopt. 'Het pakte goed uit. De zaken gaan voorspoedig.'

Vanwege het aldaar afwijkend copyright, mag originalstormtroopers.com nog altijd geen stormtroopers exporteren naar de Verenigde Staten. Wel naar de rest van de wereld. Tijdens de jarenlange rechtsgang en de gestage aandacht ervoor in de media groeide de naamsbekendheid van Ainsworths bedrijf. Zo hielp Lucasfilm hem aan clientèle, stelt hij. 'Lucas mag Amerika hebben. De groei zit in het Oosten.'

De filmmaker verscheen nooit in persoon in de rechtszaal. Ainsworth ontmoette Lucas slechts eenmaal, in 1976. Bij een kritisch overleg over de geleverde beenbeschermers van stormtroopers. 'Ik bewonderde hem. Hij was ongeveer net zo oud als ik: een man met tunnelvisie. Aanvankelijk zei iedereen dat het niks zou worden met Star Wars. Pas later sloeg dat om.'

Met de uitspraak van de rechter in de hand besloot Ainsworth zijn handel te verbreden. In zijn winkel en werkshop pronkt nu ook een tweetal R2-D2's, de robotmetgezel van Luke Skywalker. 'Ik breng er nog een motortje in aan zodat ze kunnen rijden. Plus een filmbeamer en een koelkastje, voor wat biertjes.' De prijs voor een exemplaar op ware grootte ligt iets boven de 3.500 euro. Er is veel vraag naar. Zelfs Darth Vader behoort tegenwoordig tot het assortiment, al vacuümperste Ainsworth nooit diens originele masker. 'Lucas is dom geweest', zegt de Brit. 'In één klap golden niet alleen stormtroopers, maar allerlei dingen uit Star Wars als industrieel ontwerp.'

Merchandising: 32 miljard dollar

De verwachte kassaopbrengst van The Force Awakens wordt door verscheidene analisten geschat op bijna 2 miljard dollar. Disney tempert die verwachtingen: dat is wel héél hoog. Toch levert de omzet van alle merchandise rondom Star Wars nog altijd meer op dan de films zelf. De geschatte totaalopbrengst van alle sinds 1977 verkochte aanverwante artikelen, van poppetjes tot videogames, werd eerder dit jaar al op 32 miljard dollar geschat. Volgens het markonderzoekbureau NPD Group mag daar jaarlijks anderhalf miljard dollar bij worden opgeteld.

Lego, sinds 1999 in zee met Star Wars, waarschuwde eerder dit jaar (met gevoel voor pr) alvast voor een 'schaarste' in Europese speelgoedwinkels: de fabrieken zouden de vraag niet aan kunnen.

Voor The Force Awakens kregen de keizerlijke soldaten een grondige make-over, onder huidig eigenaar Disney. Nu oogt de Twickenhamse original stormtrooper ineens retro. 'Mensen houden van het origineel', zegt Ainsworth, die niet bang zegt te zijn voor gederfde inkomsten. 'Ik vind die nieuwe stormtroopers een beetje saai. Heb je gezien wat ze op hun hoofd hebben? Net motorhelmen.'

Enkele bijfiguren uit de eerdere Star Wars-trilogieën keren terug in de nieuwe reeks. Onder hen Jar Jar Binks.

Jar Jar Binks

Enkele bijfiguren uit de eerdere Star Wars-trilogieën keren terug in de nieuwe reeks. Onder hen Jar Jar Binks.

Grappig bedoelde, maar als bloedirritant en racistisch ervaren rasta-amfibie. Alom bespot en gehaat, al neemt geestelijk vader Lucas het onverminderd voor hem op.

Oorsprong
Resideert op planeet Naboo, is een Gungan. Dook op in Episode I: The Phantom Menace. Nieuwe regisseur J.J. Abrams zei in een interview al eens dat hij overwoog Jar Jars botten in de woestijn te tonen. Maar nu leeft er onder fans een theorie dat Jar Jar eigenlijk het opperste kwaad is en zich bewust stuntelig gedroeg om de jedi's te misleiden. Mogelijk keert hij terug, nu ernstig.

Wie zit erin?
Niet echt in: maar Ahmed Best leende zijn stem en mimiek aan de digitale verschijning. Michael Jackson had zich ook aangeboden, bij Lucas. Maar de popzanger wilde slechts acteren in kostuum.

Bijfiguur Jar Jar Binks keert terug in de nieuwe reeks.Beeld Hollandse Hoogte
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden