Review

Street Life: meer dan alleen ellende

Vivian Maiers fotowerk, een jaar of zeven geleden bij toeval ontdekt, blinkt uit door zijn zachte blik op de harde kanten van de stad. Mooi dat het MoMa zijn neus ervoor ophaalde en Foam het nu kan tonen.

Beeld Vivian Maier/Maloof Collection / Courtesy Howard Greenberg Gallery, New York

Eerst een waarschuwing. Wie de tentoonstelling van Vivian Maier (1926-2009) in Foam, Amsterdam, bezoekt en daar fotografisch bewijs verwacht van de buitensporige fascinatie voor rampspoed en onheil van deze zonderlinge fotograferende kinderoppas, komt bedrogen uit. Er is weinig zelfkant te vinden in het heldere overzicht met zwart-wit- en kleurenfoto's en enkele filmpjes, daterend van de jaren veertig tot de jaren tachtig, dat sinds vorige week in de statige voorzalen van het museum wordt getoond.

En gelukkig maar, want het zou de blik op haar ongelooflijke en consistente oeuvre onnodig vervormen. Maar daarover zo meteen meer.

Gek is het niet, die hoop op een glimp van de duisternis in Vivian Maier. Die werd de afgelopen jaren zorgvuldig gewekt door naar buiten gebrachte details over haar leven, onder anderen door handige pr-lui en de vorige week in AvroTros' Close Up uitgezonden documentaire Finding Vivian Maier van historicus John Maloof uit Chicago.

Maloof beheert het grootste deel van Maiers nalatenschap. Twee jaar voor haar dood (zo bleek later) kocht hij op een veiling enkele duizenden oude negatieven met straattaferelen en (zelf)portretten, sloeg achterover van de hoge kwaliteit ervan en ging vervolgens op zoek naar de onbekende maker. Dat die een excentrieke 'nanny' bleek te zijn geweest, die op haar kamer stapels kranten met berichten van moord en doodslag bewaarde, kwam - cru gezegd - goed uit. Er moest immers ook een verhaal worden verkocht.

Sprookje

Of eigenlijk twee verhalen. Het eerste verhaal is het sprookje van de vondst zelf, door sommigen nu al omschreven als 'de grootste fotografische ontdekking van de 21ste eeuw'. Het ís ook indrukwekkend, bijna ongelooflijk. Het gebeurt zelden dat een zo groot fotoarchief onaangeraakt en ongezien wordt aangetroffen. En dat het materiaal dan ook nog van dusdanige kwaliteit blijkt, dat het meteen aan de muur van het museum kan, is helemaal exceptioneel.

Nou ja, 'meteen'... Hoewel de straatfoto's die hij op internet plaatste onmiddellijk aansloegen bij het grote publiek, kreeg Maloof bij officiële kunstinstellingen geen voet aan de grond. Het MoMA in New York bleek niet geïnteresseerd in Vivian Maiers oeuvre.

Beeld Vivian Maier/Maloof Collection / Courtesy Howard Greenberg Gallery, New York

'Duistere kant'

Komen we bij verhaal nummer twee: de vrouw zelf. Maier woonde het grootste deel van haar leven in bij de mensen op wier kinderen ze paste, zodat ze zelf zo veel mogelijk geld en tijd overhield om de straten van Chicago af te struinen met haar Rolleiflex. Volgens mensen die haar kenden, haar oppaskinderen vooral, was ze lief, maar had ze ook een 'duistere kant', die ervoor zorgde dat ze soms gemeen was en de kinderen meesleepte naar slachthuizen en ongevallen. Ze zou altijd op zoek zijn naar het kwaad.

Kijk, zo'n verhaal blijft hangen. Alleen al omdat het Vivian Maier rechtstreeks verbindt met die andere mysterieuze Rolleiflex-gebruikster: fotograaf Diane Arbus (1923-1971), wél bijgeschreven in de officiële annalen van de fotografiegeschiedenis, en hoe. Ook Arbus was gefascineerd door de rauwe, verontrustende kanten van het leven. Ook zij fotografeerde graag afwijkende mensen op straat, ook zij was zelf enigszins vreemd. De vergelijking met Arbus levert Maier punten op.

Compassie

Maar er is nog een derde verhaal. En dat wordt verteld door de foto's zelf, iets wat ze bij Foam goed hebben begrepen. In het oeuvre van Diane Arbus is de fascinatie met obscuriteit evident. Haar misantropie lijkt van de foto's af te druipen. Niemand, nog geen roze baby, ontsnapte aan haar keiharde flitslicht en haar bijna perverse liefde voor ongemakkelijke momenten.

Dat is toch anders op de foto's van Vivian Maier. Daar spreekt veel meer compassie uit. Ja, ook bij haar zijn huilende kinderen te zien. De tentoonstelling wordt zelfs ingeleid door een parade van blèrende, verongelijkte snotneuzen. Maar ze ogen niet wereldvreemd of eng, eerder lief en meelijwekkend, alsof hun groot onrecht wordt aangedaan door de volwassenen, van wie op Maiers foto's alleen anonieme benen en jassen te zien zijn.

Zwervers en gekkies, maar ook verliefde stelletjes en mooi uitgedoste vrouwen konden rekenen op Maiers begripvolle, zachte blik. Ze ving momenten van tederheid, een hand in een hand, aandoenlijkheid.

Beeld Vivian Maier/Maloof Collection / Courtesy Howard Greenberg Gallery, New York

Rijk aan details

Er ís wel duisternis; er zijn schapen die naar de slacht moeten, er is een ongeval. Maiers talloze zelfportretten zijn soms ronduit alarmerend, omdat ze er door het lage standpunt van de Rolleiflex als een reus op staat. En ja, er is een dood paard langs de kant van de weg. Maar welke zichzelf respecterende straatfotograaf had dat paard níet gefotografeerd?

Foam zag het goed: er is meer in Vivian Maiers oeuvre dan alleen een hang naar ellende. Haar werk is consistent in kwaliteit, het is experimenteel (vooral in die intrigerende zelfportretten, waarop ze haar eigen ernstige beeltenis ving in autospiegels en winkelruiten) en rijk aan details.

Kom MoMA: dát verhaal zou toch moeten aanspreken.

Vivian Maier. Street Photographer. T/m 28/1 in Foam, A'dam

Wie mag haar werk verkopen?

De erfenis van Vivian Maier (1926-2009) is reusachtig. De twee grootste delen zijn in het bezit van kunstverzamelaar Jeffrey Goldstein (onder meer ruim 17 duizend negatieven, tweeduizend prints en 30 video's) en historicus John Maloof (onder meer ruim 100 duizend negatieven, meer dan 3.000 prints, filmrolletjes, bonnetjes, camera's en kleding). Beiden hebben Maiers werk laten afdrukken, verkopen haar foto's en proberen het werk bekender te maken. Maar wellicht moeten ze daar binnenkort mee stoppen. Een advocaat (en ex-fotograaf) uit Chicago maakte onlangs bezwaar tegen het exploiteren van Maiers negatieven. Hij claimt een Franse erfgenaam te hebben gevonden, die het recht op haar copyright behoort te hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden