Stravinsky's Sacre du printemps blijft inspireren

Stravinsky's Sacre du printemps blijft theatermakers inspireren, van vrouwen empowerment tot Chileense rave party.

Mirjam van der Linden
Le sacre du printemps blijft theatermakers en choreografen inspireren. Beeld
Le sacre du printemps blijft theatermakers en choreografen inspireren.Beeld

Bij een voorstelling van Le sacre du printemps verwacht je toch ten minste één ding: muziek van Igor Stravinsky. Het verhaal van het ballet uit 1913 - over een jonge maagd die wordt geofferd om de godin van de aarde gunstig te stemmen zodat de lente kan beginnen - wordt natuurlijk al lang niet meer letterlijk genomen. Maar de muziek, die vanwege haar dissonanten en complexe ritmes bij de première 'een slachting van het trommelvlies' werd genoemd, bleek een mijlpaal in de westerse cultuurgeschiedenis en verleidde al tientallen choreografen tot een eigen interpretatie.

Zo niet de Nederlandse theatermaker Moniek Merkx en de Chileense choreograaf José Vidal. In hun versies van Het lenteoffer, in juni te zien, hoor je geen noot Stravinsky. Vidal (49) maakte zijn Rito de primavera al in 2013. Hij had daarvoor een gesampelde versie van de Sacre gebruikt.

Maar afgelopen april werd hij teruggefloten door de erven Stravinsky. Voor het Holland Festival gebruikt hij nu een loop met fragmenten van onder anderen Debussy, Ravel en Vivaldi. In de geest en het ritme van de Sacre, dat wel, aldus Vidal.

Ook Merkx (60), die voor Oerol op Terschelling haar productie uit 2015 herneemt met een deels Zuid-Afrikaanse cast, wilde Stravinsky verhaspelen. Toen dat niet mocht, ging ze voor nieuw gecomponeerde popmuziek van Joop van Brakel. 'Bij een integrale Sacre ga je onvermijdelijk met muziekanalyse in de weer, zo dwingend is dat stuk, terwijl het mij te doen is om het vertellen van mijn eigen verhaal.'

Vruchtbaarheidsrite

Merkx noch Vidal volgt het oorspronkelijke verhaal over een vruchtbaarheidsritueel in heidens Rusland, waarbij een uitverkorene zich dooddanst. Wel haken beiden aan bij de doorgaans seksuele interpretatie van de vruchtbaarheidsrite.

Merkx' Rite of Spring gaat over volwassen worden en wordt uitgevoerd door acht danseressen en actrices. 'Volwassen worden is een transformatieproces. Om te groeien, moet je verworvenheden tijdelijk achterlaten, offeren. De voorstelling is een uitnodiging aan jongeren aan zichzelf te werken. En dan moet je soms diep gaan, tegen verwachtingen en angsten opboksen.

'Het is een gevecht met jezelf om verder te komen. Dat zeggen die oerverhalen volgens mij. Jezelf 'dood dansen' betekent: het nieuwe leven te laten beginnen.'

De danseressen komen uit Nederland en uit de Zuid-Afrikaanse stad Durban. Merkx koos voor een gezelschap van uitsluitend vrouwen. Voor de dansers uit Durban heeft dat een andere betekenis dan voor hun tegenspelers uit Nederland. 'Empowerment van vrouwen is in Zuid-Afrika een groter thema. Dat land heeft een machocultuur en is superonveilig voor vrouwen.

'Er zijn meisjes die niet naar de middelbare school mogen als ze seks hebben gehad: zij worden gestraft, niet de jongens. Het is dus een behoorlijk statement dat de meiden in mijn stuk een rituele mannendans opvoeren, indlamu, bedoeld om te verleiden.'

Het was niet Merkx' doel een Zuid-Afrikaanse Sacre te maken, maar zoals ze al haar performers de ruimte geeft voor persoonlijke inbreng, brachten de vrouwen uit Durban elementen uit hun eigen (Zulu-)cultuur mee, zoals een reinigingsritueel met water, ukuchela.

Viering van een gemeenschap

De Rito de primavera van Vidal is juist door en door Chileens; het stuk is nadrukkelijk een reactie op de Chileense maatschappij. Vidal, zoon van een ballerina, kende Le sacre du printemps uit zijn jeugd en besloot de 100ste verjaardag van het stuk aan te grijpen voor een eigen interpretatie.

Het eerste wat in hem opkwam, was de Sacre als viering van een gemeenschap, als oproep aan zijn medeburgers. 'Je samen sterk voelen, dat is belangrijk. Chili is een individualistische klassenmaatschappij aan het worden, heel Amerikaans. Als kind speelde ik met iedereen en liep je gewoon bij elkaar binnen. Nu staan er hekken en zelfs muren om de huizen.'

Het idee van saamhorigheid goot Vidal in de vorm van een rave party. Voor hem zijn raves moderne rituelen. In Amsterdam zullen vijftig mensen, Chilenen en studenten van de Theaterschool Amsterdam, de mix van klassieke muziek en elektronische beats trotseren, in een opzwepende atmosfeer. Hun danstaal oogt opmerkelijk los en vrij, met veel sensuele bewegingen, aanrakingen, omhelzingen en gekus.

Waar Merkx het accent legt op seksuele rijping, propageert Vidal seksuele emancipatie. 'Behalve de schoonheid van een gemeenschap wilde ik ook het lichaam vieren, want Chili is wat seksualiteit betreft een erg conservatief land. Hand in hand lopen kan nog steeds problematisch zijn, abortus is verboden, een voorlichtingscampagne over seks is een brug te ver. De Sacre gaat juist over instincten. Je lichaam geeft je kracht, maakt je blij. Dat gevoel wil ik meegeven.'

Rito de primavera, 4/6 t/m 6/6, Zuiveringshal West, Amsterdam.
Rite of Spring, 9/6 t/m 17/6, Oerol-festival, Terschelling.

Initiatierite of verkrachting?

Le sacre du printemps was niet alleen als muziekcompositie, maar ook als ballet erg modern in 1913: de ingedraaide voeten en hoekige armen vond men ronduit 'lelijk'.

In de vele interpretaties gaat het vaak om de positie van de vrouw, het meisje dat wordt geofferd. Is zij een trotse uitverkorene of een wanhopig slachtoffer? Is de lente, het ontwaken van de seksualiteit, een plezier voor de man of ook voor de vrouw? Hebben we het over een initiatierite, een ontmaagding, een verkrachting?

De bekendste versies zijn die van Maurice Béjart en Pina Bausch. Rariteiten zijn er volop: de Sacre in het Wilde Westen en als punkrockgebeuren.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden