Straathond in Moriyama is getrimde poedel geworden

Wat herinnert een zwerfhond zich van zijn leven? De straten misschien waar hij doorheen heeft gesjokt, op zoek naar eten....

In het Amsterdamse Foam hangt een zwartwitfoto van zo’n hond, Misawa. Zijn potige lijf met stugge korte haren wordt deels beschenen door het zonlicht, zijn kop hangt in de schaduw. Hij heeft zijn bek halfopen, zijn ogen zijn klein en licht. Er gaat iets dreigends van hem uit, zoals hij daar wijdbeens staat, kijkend over zijn schouder. Hij is alert.

Zou Misawa een zelfportret zijn? Daido Moriyama (1938), want hij is degene die de foto in 1971 nam en wiens kleine overzichtstentoonstelling op dit moment in Foam is te zien, vergeleek zichzelf in het verleden regelmatig met een hond. In 1984 bracht de Japanse fotograaf een boek uit, getiteld Memories of a Dog (heruitgegeven in 2004), dat bestond uit persoonlijke essays en de grofkorrelige, rouwdouwerige straatfoto’s waarmee hij zo beroemd is geworden.

De eerste twee zalen van de tentoonstelling hangen er vol mee. Sommige zijn zo groot afgedrukt dat ze samen bijna een hele wand bedekken, wat een overweldigende aanblik oplevert. Hier hangen dan die vrachtwagenbanden, het zoevende verkeer van Tokyo, de straatlichten, het vliegtuig dat uit het kader is gevlogen, en een heel eng, duivels jongetje. Allemaal in het begin van zijn carrière genomen (jaren zestig, begin jaren zeventig) met een kleinbeeldcamera, schots, scheef, bij wijze van spreken blind vanuit de heup geschoten – of moet je zeggen: vanaf hondhoogte?

Moriyama schuwde geen onderwerp. Wat niet betekent dat op alles wat hij fotografeerde een taboe rustte, maar eerder dat hij zijn camera overal en nergens op richtte. Geen onderwerp was een non-onderwerp, zoals vooral ook naar voren komt uit de pagina’s van zijn beroemdste, inmiddels tot cultstatus verheven fotoboek Farewell Photography (1972).

Hierin onderzocht Moriyama zijn eigen positie als fotograaf, stelde hij zichzelf voortdurend vragen over het medium, en probeerde hij de camera letterlijk als oog, als verlengstuk van zijn gezicht te beschouwen. Als een hond liet hij zich als het ware door zijn neus leiden, snuffelde nu eens hier, dan weer daar. Het resultaat was een ongepolijst, authentiek boek met onscherpe, non-esthetische en contrastrijke foto’s waarvan soms kop noch staart is te maken.

Tot zover komt de straathondenblik van Moriyama behoorlijk overtuigend over. Maar in de laatste zaal van Foam gebeurt iets wat misschien wel te verwachten was – want hoe lang houdt een fotograaf het maken van dit soort ruwe plaatjes vol? – maar wat desondanks lichtelijk teleurstelt: in de jaren tachtig lijkt het vuilnisbakkie in Moriyama langzaam plaats te hebben gemaakt voor een getrimde poedel.

Het handschrift van Daido Moriyama is in de foto’s uit die tijd nog wel herkenbaar, maar plotseling lijkt de fotograaf een onbedwingbare hang naar het esthetische, het symmetrische te hebben ontwikkeld. Hij lijkt het zelf ook door te hebben, want in fotoseries als How to Create a Beautiful Picture steekt hij er duidelijk de draak mee.

Het weerhoudt hem er niet van zijn bijna klassieke, geënsceneerde vormenexperimenten door te zetten. De onscherpe kiekjes van machtige motoren in Farewell Photography maken plaats voor uitgebalanceerde composities van glimmende velgen, als posters op een jongenskamer. Het is raar: alsof Moriyama jarenlang heeft gevochten om zich de fotocamera eigen te maken, en hij, nu hij ineens weet wat hij ermee wil en kan, zijn vrijheid aan banden heeft gelegd.

Maar het kan ook zijn dat die esthetische, bravere kant altijd al in de fotograaf aanwezig was. De fotoserie die hij in de jaren zestig maakte van embryo’s verraadt reeds zijn liefde voor dramatische enscenering. Hierin krijgen zij die nooit werden geboren van Daido Moriyama het eeuwige leven, voor zijn camera spelen ze pantomime in houdingen die hij voor ze bedacht.

In de visie van Moriyama kunnen die twee werelden, de nette, geordende wereld, waar alles volgens een script verloopt, en de spannende, van toeval afhankelijke wereld, blijkbaar zonder problemen naast elkaar bestaan. Voor de bezoeker van Foam is dat niet onmiddellijk vanzelfsprekend.

Merel Bem

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden