Stoer weglopen tijdens een explosie: het (film)cliché is je grootste vriend

De samenleving heet hyperindividualistisch te zijn. En toch overvalt je soms het gevoel dat we allemaal hetzelfde doen. Is dat ook zo? Jazeker: zelfs onder de voorhoede wemelt het van de clichés. Volkskrantkatern V zocht en vond er zes - die samen een mooi beeld schetsen van de diepste verlangens van onze tijdgeest. Dan weet u meteen waarbij u zich kunt aansluiten, om behaaglijk weg te zakken in de gedachte dat alles goedkomt. Want, zo stellen we allereerst: het cliché is de grote geruststeller.

Als er in een film net een explosie is geweest, dan is er weinig gerustellender dan de in slowmotion naar de camera wandelende held. Beeld YouTube

Als de spanning ondraaglijk wordt in een actiefilm, de slechteriken de overhand hebben, de dame of het kind (bijna) omkomt en de held in de penarie zit, als kortom de helft van de zaal met de hand vol popcorn voor zijn open mond verstart. Dat er dan een enorme explosie is. Dan ongeveer, op dat punt, is er weinig gerustellender dan de in slowmotion naar de camera wandelende held, net ontsnapt aan de dood, die niets merkt van de enorme vuurexplosie drieënhalve meter achter hem. Neem Hugh Jackman in Wolverine, Will Smith in Independance Day en Bruce Willis in het gros van de Die Hard-films. Niks geeft meer vertrouwen in zijn kracht, we leggen allemaal ons leven graag in zijn hand. Zo alomtegenwoordig werd dit filmcliché, dat de invloed is terug te vinden in beelden die oorlogsfotografen in Irak maakten. Onverstoorbare soldaten met het geweld achter zich. Boodschap: wij, Amerikaanse legerhelden, maken de wereld weer veilig. Betekenis: huh?

Comedy
Bij een cliché doet de betekenis er eigenlijk niet toe. Niemand vraagt zich af wat er explodeert, waarom de actieheld niet omkijkt, zijn handen niet verschrikt naar zijn oren brengt of überhaupt, waar hij nou eigenlijk naartoe loopt. Niemand, behalve het genre dat van het doorprikken van clichés een specialisme maakt: comedy. Zoals Will Ferrell als politieagent in The Other Guys (2010) die zich afvraagt hoe ze dat toch doen in films, stoïcijns doorlopen. En de satirische clip Cool Guys Don't Look at Explosions die Ferrell en Andy Samberg in 2009 maakten, vol explosieweglopers, terwijl ze zingen: 'De vlammen zijn heet, het hart is kil / Ze lopen snel weg van die saaie explosie / En denken niet aan de mensen die ze hebben gedood.'

Bij clichés geldt slechts de stemming. Een boodschap, zoals 'wees gerust, de held heeft alles in de hand', die niks met de eigenlijke inhoud te maken heeft. Wie om de haverklap 'jeweettoch' roept, wil helemaal niet dat zijn toehoorders sputteren: 'Ehm, nee, eigenlijk weet ik het niet. Wat bedoel je?' Wie te pas en te onpas 'te pas en te onpas' zegt, zit er niet op te wachten dat z'n luisteraar vraagt: 'Wat is dat eigenlijk, een onpas?' Ooit had het betekenis en namen mensen het over vanwege de originaliteit. Maar betekenisinflatie deed zijn werk en het werd taal voor de ingeslapen luisteraar. Beeld voor de passieve filmbezoeker. Kunst voor de kitschliefhebber.

Het cliché vraagt niet om tegenspraak of verwondering. Alles wat het cliché vraagt, is instemming. Jaknikken. En nee, u hoeft zich hierbij geen enorme oliemachine meer voor te stellen. En ja, van het cliché een personificatie maken, een ding dat iets vraagt of wil, is best wel een cliché.

Maatschappelijke functie
'De sociologische essentie van het cliché bestaat uit het feit dat oorspronkelijke betekenis plaatsmaakte voor maatschappelijke functie. Deze verschuiving wordt veroorzaakt door het herhaaldelijk gebruik, en versterkt door het vermijden van reflectie', schreef socioloog Anton Zijderveld in De tirannie van het cliché (1988). Clichés zijn semantisch mager, maar ze stimuleren gedrag op een functioneel niveau. Als een politicus in elke zin het woord 'democratisch' gebruikt, is het effect: steeds minder mensen vragen zich af wat 'democratisch' is of wat hij bedoelt met het woord, steeds meer associëren de politicus met iets goeds, want dat bij 'democratisch' de connotatie 'goed' loskomt, is het enige doel. Vul maar in wat er gebeurt als dat herhaaldelijk gebruikte woord 'Marokkanen' of 'subsidieslurpers' is. Er wordt een houding gecreëerd die vraagt om instemming, niet om reflectie.

We zijn natuurlijk dol op clichés doorprikken, want daardoor kunnen we ons slim en autonoom voelen. We snáppen het, de ander misschien ook en dat schept een intellectueel verbond. En het is geestig om gemeenplaatsen te ontmantelen, weten we al sinds pak 'm beet Erasmus' Lof der Zotheid, Monty Python's Flying Circus en Koot en Bies Klisjeemannetjes. Alles wat enigszins een cliché is in de media, wordt meteen door kijkers geparodieerd op YouTube.

Maar toch. Waarom houden we dan ook zo van het cliché? Waarom zakken we achterover zodra de klungelige heldin van de romantische komedie zichzelf al struikelend voor schut zet voor haar stoïcijnse man, die in al zijn nuchtere stabiliteit het kwetsbare hertje in de powervrouw ontdekt, zodat ze nog lang en gelukkig zullen leven volgens de criteria van Hollywood, waar je het hiernamaals van de climax nooit te zien krijg?

Reproductie
Een cliché is een reproductie, letterlijk: het woord stamt uit de druktechniek. Men krijgt een afdruk , een herinnering aan het bekende. We houden ervan, omdat het lekker is en geruststellend. 'Als bakens in een zee van onzekerheid', schreef Zijderveld - misschien was dat in 1988 nog geen cliché. Cabaretier Hans Teeuwen noemde het 'meehangen in de bocht'. Het publiek krijgt wat het verwacht en dat geeft vaart, dat zweept de stemming op. Om toe te voegen dat je ze dan juist uit die bocht moet rukken met iets onverwachts, zei Teeuwen erbij, en dat het 'dan pas echt lekker wordt'. De ware kunstenaar wilt ontregelen.

Als er één domein is dat het cliché tot een eigen kunst verhief, dan is het de reclame, waar herhaling, het vestigen van een stemming de belangrijkste functie is. Voor de reclamemaker is het juist taak het cliché steeds in een nieuwe, aantrekkelijke vorm te presenteren. Afgelopen maand kwam daar een scherpe satire op. Journalist Kendra Eash plaatste op de site van McSweeneys Internet Tendency, dat Dave Eggers oprichtte, de tekst This Is A Generic Brand Video, een parodie waarin een bedrijf uitlegt waarom het mooie beelden van blije vaders toont die iets onbeduidends uitleggen aan hun kind op een wit strand, of van wetenschappelijk medewerkers die iets onbestemds mengen in een beker.

Er werd een film van gemaakt en die is zo raak en toch zo hip advertising-mooi, dat je ondanks de satire alsnog blij wordt van de stockbeelden die voorbijkomen. Er ontstaat een gevecht in je hersens: het filmpje bevestigt en ontregelt gelijktijdig je verwachtingen. 'Wij bekommeren ons om het milieu', zegt de parodie, '... min of meer. Kijk, hier, krachtig stromend water en mensen die bomen planten. Ons beleid kan worden geassocieerd met deze prachtige panorama's van Costa Rica.' En dan zie je dus heel mooie beelden van Costa Rica. Waar je meteen naartoe wilt.

Clichés zijn de slaapliedjes die sussend neuriën dat alles goed komt. Als je maar naar ze luistert.

Vandaag in bijlage V van de Volkskrant: het grote clichénummer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden