Stine Jensen over Woody Allen: 'Tragiek en humor laten zich niet scheiden'

Een nieuwe film en een omvangrijk retrospectief: in Nederland is dit de zomer van Woody Allen. In V Zomer Magazine duiden professionals zijn genialiteit. Stine Jensen over Allen de filosoof.

Stine Jensen.Beeld ANP

'Voor een 14-jarig meisje zijn films blauwdrukken van het leven en de liefde. Ik dacht dat Grease (1978) me alles over de liefde leerde, maar toen ik met de films van Woody Allen kennismaakte, bleken die heel andere scenario's voor te schotelen. Dat zit 'm alleen al in hun oneliners. Zoals Mia Farrow, die in The Purple Rose of Cairo (1985) een romance krijgt met een filmpersonage en zegt dat ze de perfecte man heeft ontmoet. 'Hij is fictief, maar je kunt niet alles hebben.' Erg grappig, heel filosofisch: de ideale man bestaat niet.

'Zo gaan er onder Allens grappen altijd wezenlijke vragen schuil. In Melinda and Melinda (2004) wordt die vraag meteen aan het begin gesteld: is de essentie van het leven komisch of tragisch? In een restaurant gaan twee schrijvers aan de haal met dat thema, door zowel een tragische als komische versie van hetzelfde verhaal te verzinnen. Steeds draait het om de blonde Melinda (Radha Mitchell), die bij een keurig echtpaar binnenvalt en daar de harmonie volledig verstoort.

'De film wisselt die verhalen knap af. Op een gegeven moment weet je niet meer of je naar de tragische variant of de komische kijkt. En dat is juist de kern van de film: tragiek en humor laten zich niet scheiden.

(Tekst loopt door onder video.)

Stine Jensen

(Hillerød, 1972) is schrijfster en filosoof. Behalve een roman (Dokter Jazz) en verhalenbundels publiceert ze non-fictie, zoals Waarom vrouwen van apen houden en Dus ik ben. Ze heeft een wijsgerige tv-serie en haar kinderboek Lieve Stine, weet jij het? is bekroond met de Zilveren Griffel.

Nooduitgang uit de miserie

'Humor functioneert bij Allen altijd als een nooduitgang uit de miserie. In interviews positioneert hij zichzelf graag als een somberman die gelooft dat het leven één groot, zinloos tranendal is waaraan slechts tijdelijk te ontsnappen valt. Hij ontsnapt zelf via de humor, en zijn filmpersonages kiezen telkens de vluchtroute van de voortplanting: figuurlijk, als ze proberen een kunstwerk, film of toneelstuk te creëren, of letterlijk, wanneer ze een tot mislukken gedoemde affaire beginnen. Of ze doen zoals de schrijver in Deconstructing Harry (1997), die een writer's block heeft en dan maar meteen een langbenige hoer opbelt.

'Allen werkte zijn nihilistische opvattingen breed uit in drama's en thrillers als Interiors (1978) en Cassandra's Dream (2007). Films die zijn liefde voor de klassieke Griekse tragedie etaleerden, of waarmee hij opzichtig zijn grote idool Ingmar Bergman nadeed. Die films overtuigen me niet: ze zijn te ernstig om helemaal serieus te worden genomen. Tegelijkertijd kan Allen ook de andere kant op schieten. Ik vind Magic in the Moonlight (2014) zijn allerslechtste film, omdat hij zó unverfroren voor de komedie kiest dat het clichématig en flinterdun wordt. Het meest hou ik van Allens werk wanneer hij het tragische en komische in balans brengt, en niet zo met zijn pessimisme te koop loopt.

'Zo zit die tragische kijk in Melinda and Melinda vaak subtiel verscholen in de schijnbaar meest nietszeggende scènes. Een perfect voorbeeld is die waarin Melinda, terwijl ze heel gelukkig is in haar nog prille relatie, dreigt te vallen voor de charmes van een aantrekkelijke, welbespraakte pianist (Chiwetel Ejiofor). Kiest ze voor de hormonen of voor het verstand?

(Tekst loopt door onder video.)

Beeld uit Melinda and Melinda.Beeld .

Seksbom

'Natuurlijk geeft Melinda zich uiteindelijk aan die pianist gewonnen, en zo gaat het bij Allen keer op keer: er komt een mannelijke of vrouwelijke seksbom langs, en het intellect kan meteen de prullenbak in. Méér is het niet, volgens Allen. Méér is het leven niet. Dat is iets vreselijks, we willen er graag iets anders van maken, grote, serieuze kunst, Ingmar Bergman - maar het is niet Bergman, het is dít.

'Gelukkig maar. Ik ben allang blij dat er bij Allen, anders dan bij Bergman, steeds wat te lachen valt. Dat de op Melinda verliefde Hobie (Will Ferrell) het niet kan laten om haar te begluren door het sleutelgat en vervolgens met de slip van zijn badjas tussen de deur komt te zitten. Triest voor hem, maar ik vind het erg komisch.

'Fijn ook dat Allens films altijd meta-films zijn: altijd gaat het erom hoe je als cineast een verhaal vertelt, en wat je daar als toeschouwer vervolgens mee doet. Een film als Melinda and Melinda, met zijn spiegelende scènes en slimme verhaaltrucs, prikkelt volop de geest. En ook dat is een ontsnappingsroute.'

De op Melinda verliefde Hobie (Will Ferrell) kan het niet laten om haar te begluren door het sleutelgat en komt vervolgens met de slip van zijn badjas tussen de deur te zitten.Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden