De perfecte... Stilte

‘Stilte is een wezenlijk bestanddeel van muziek’

Reinbert de Leeuw is dirigent, pianist en componist. Hij begrijpt wat stilte doet met een muziekstuk.

Reinbert de Leeuw. Beeld Frank Ruiter

‘Er zijn componisten die proberen de stilte een enorme betekenis te geven. John Cage deed precies het omgekeerde met zijn 4’33’’ uit 1952. Vier minuten en 33 seconden stilte, in drie delen. Dat is natuurlijk een statement. Cage was op zoek naar de níét-betekenisvolle stilte. Midden twintigste eeuw waren allerlei componisten bijna rekenkundig bezig met alle tonen, zoals Arnold Schönberg met het twaalftoonsysteem. En Cage vroeg zich af: maar waar is de nul? Er is geen nul in dat systeem. De nul is wezenlijk. Wat is die stilte zélf, zonder dat je daar een lading of betekenis aan geeft?

'Stilte is een wezenlijk bestanddeel van muziek. De Italiaanse componist Gian Francesco Malipiero schreef in 1917 het stuk Pause del Silenzio: de onderbreking van de stilte. Daarmee kun je het begrip ‘muziekstuk’ heel goed definiëren.

'György Ligeti was een Hongaarse componist. Hij schreef een stuk dat eindigt in stilte: tijdens de laatste maten spelen de musici niet meer, maar de dirigent gaat gewoon door. Dus je blijft in stilte dirigeren. Je moet proberen aan die stilte de betekenis te geven dat we nog steeds ín het stuk zijn, terwijl het helemaal stil is. En wanneer je uiteindelijk afsluit, staat er als instructie aan de dirigent: ‘Wacht twintig seconden’  dat is lang, op een podium! Maar het werkt geweldig. Ik volg daarin exact wat Ligeti geschreven heeft. Ik sla al die maten – dirigeer door. En niemand die denkt: wat een flauwekul. Het publiek gaat daarin mee: je hoort niks meer, maar er staat daar wel iemand het ritme van het geluid aan te geven. Je staat voor een volle zaal en het is doodstil. Die spanning werkt. Ligeti is een componist die stilte een structureel onderdeel van zijn muziek laat zijn.

Reinbert de Leeuw (1938) is onder andere medeoprichter en dirigent van het ensemble Asko❘Schönberg. Hij ontving in het verleden diverse onderscheidingen en prijzen. Deze maand kwamen daar de Prins Bernhard Cultuurfonds Oeuvreprijs bij en de Zilveren Medaille van de stad Amsterdam. In 2010 voerde hij bij DWDD het stille stuk 4’33’’ van John Cage uit. 

‘Eén stilte in de muziek vind ik zó beklemmend. Verpletterend, bijna. Die zit in de onvoltooide tiende symfonie van Gustav Mahler. Hij heeft daarvan alleen het adagio, het eerste deel, voltooid. Op ongeveer twee derde daarvan bouwt Mahler een bijna ondraaglijke harmonie op van negen tonen. En er komt nóg een toon bij. En nóg een. En nóg een. In totaal negen verschillende tonen. Dat levert een ontzettend dissonant akkoord op. Dat wringt en schuurt. Maar toch, in dat akkoord zit ook het verlangen dat het uiteindelijk weer goed zal komen. Mahler kon dat niet zomaar oplossen. Hij móést daar de muziek ophouden. Die stilte is zó indringend, dat je naar adem snakt. Verder dan Mahler daar doet, kun je niet gaan. Hij staat echt op de rand van de afgrond. Die elkaar langzaam opvolgende akkoorden zijn een angstschreeuw. Zo’n akkoord doet bijna fysiek pijn. Dan komt hij terug en dan is er eindelijk ontspanning. Dat geheel heeft iets verpletterends.

‘Dat er stilte is, is voor muziek wezenlijk. Die rust in de tiende van Mahler – ik ken geen andere stilte die zó beklemmend is, zó zwanger van betekenis en van lading. Dat zijn natuurlijk geweldige momenten in de muziek.’

Beeld Frank Ruiter
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden