oog voor detailstadsstilte

Stilte in de grote stad is een soort vriendschap, van de stad met jou

Detail uit Gezicht op Delft van Johannes Vermeer.Beeld Mauritshuis

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Zij geven beeld aan de grote en de triviale dingen die ons tot mens maken. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: stadsstilte.

Is alleen beter dan samen? Dat ligt er maar aan, natuurlijk. Niemand gaat liever samen naar de wc, en niemand staat liever alleen op een bruiloft. Toch probeerde ik een balans op te maken met die vraag bij een paar alledaagse bezigheden, gebaseerd op mijn eerste reactie. Wat doe je liever in je eentje? Ik kwam, in meer of mindere mate van stelligheid, hierop uit. Door de stad lopen: alleen. Werken: samen. Sporten: alleen. Wonen: samen. Boodschappen doen: alleen. Koken: alleen! Eten: samen. Reizen: onbeslist. Kunst kijken: wat mij betreft samen, want samen zie je meer. Mits de ander mijn slome tempo accepteert, wat begrijpelijkerwijs niet altijd het geval is, en dus komt het toch geregeld neer op alleen.

Het mooiste schilderij over stilte in de stad is vanaf vandaag in échte stilte te zien. Voor één persoon tegelijk. Een date met Delft, met de ongekende luxe van tijd en aandacht voor een werk dat al zeker sinds eind 19de eeuw zelden zonder gezelschap is. Wie het gaat bezoeken, raad ik aan een tekenboekje mee te nemen. Want in het wilde weg in je eentje kijken, kan ook frustrerend zijn en ongeduldig maken, omdat je best gauw kunt denken dat je het wel hebt gezien. Of omdat je denkt dat je het per se mooi móét vinden. Terwijl je als je natekent – niemand hoeft het resultaat te zien, gewoon doen – met je hand gaat herhalen wat je oog ziet. Dan zie je meer.

Beeld Maurtishuis

Johannes Vermeer, Gezicht op Delft, 1660-61, olieverf op doek, 96,5 x 115,7 cm, Museum het Mauritshuis, Den Haag. Alleen met Vermeer, t/m 31 januari 2021 aldaar.

Ik probeerde in het schilderij het detail te zoeken dat het meest de stilte verbeeldt zoals die alleen in een stad bestaat. Ik hou van die stilte, rust op een plek die gewend is aan drukte. Dan valt de enkeling die zijn ding doet – vracht uitladen, fiets parkeren, hond uitlaten – ineens op en daar krijg ik dus een gevoel van dat het tegenovergestelde is van eenzaamheid. Stilte in de grote stad is een soort vriendschap, van de stad met jou. De ruimte, die er al eeuwig is en altijd krioelt met mensen die hun omgeving nauwelijks opmerken, omdat snelheid er nu eenmaal het tempo is. Die is dan even voor jou. De architectuur en het licht zijn voor jou. Dat voelde ik ’s nachts in Amsterdam na het uitgaan, langs de grachten, dat voelde ik eens ’s avonds hardlopend langs de Tiber in Rome, en dat voel ik ’s ochtends vroeg in Den Haag of Keulen of Londen, als ik er voor werk ben. Je hoeft niet in de stad te wonen om even dat vriendschapsmoment te hebben.

Een verlaten Rome tijdens de lockdown.Beeld Getty

Corona zorgde natuurlijk voor meer van die momenten waarin de stad zich even prijsgaf, als een zee die ineens is gekalmeerd. Van Vermeer krijgen we dat moment altijd. Er staan wel mensen op dit schilderij, maar de stad is hier de persoonlijkheid. Mensen zijn de scharrelaars, net als jij. Misschien is het omdat ik van watersteden hou, maar de echte grotestadsrust vond ik in dit detail: het mensloze bruggetje boven rustig water met bootjes. Geen bedrijvigheid. ‘Het scherm van wazige witte vlekjes als stof op de poorten, bomen, boten en andere oppervlakten suggereert de fonkeling van zonlicht, kaatsend vanaf het water en schemerend op steen en bladeren’, schreef Walter Liedtke, de kunsthistoricus die midden in New York werkte en dagelijks terugkeerde naar zijn boerderij buiten de stad, tot hij tragisch stierf bij een treinongeluk in 2015. De vluchtige stad, en ons vluchtige leven – Vermeer bracht het even tot stilstand en eeuwigheid, in ons Gezicht op Delft. Dat moet je soms alleen ervaren.

Uitgestorven grachten in Amsterdam.Beeld Getty

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden