Stijl domineert, thematiek ontbreekt

Beeldende kunst..

Rutger Pontzen

Zou het toeval zijn? Dat dé belangrijkste kunststroming in Nederland De Stijl heette? Te meer omdat 'stijl' tegenwoordig hét kenmerk van de Nederlandse schilderkunst is. Het wordt weer eens bevestigd op de tentoonstelling van de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst, voor schilders onder de 35, die nu in Den Haag te zien is. Stijl - alle uitgekozen werken zinderen ervan. De expositie is een celebratie van de schoonheid van het schilderen, de verleidelijkheid van een mooie penseelstreek, de matte pathetiek van het oppervlak, de spiegelende briljantie van de verf en de vage contouren van een kleurvlak.

313 Inzendingen, 83 kunstenaars die werden uitgenodigd twee schilderijen op te sturen, 26 finalisten en vier winnaars - en dan deze eenduidige keuze. Dat is meer dan toeval. Alles is stijl. Substantie. Handeling. Oppervlak. Materie. Kijk maar eens naar de onuitputtelijke lijst gebruikte materialen van deze lichting schilders: potlood, cement, epoxy, eitempera, spray, acryl, alkyd, hoogglanslak, lakverf, olieverf, spuitverf. En dat allemaal gesmeerd, gepenseeld, gegoten en gegooid op linnen, katoen, doek, MDF, paneel en papier.

En kijk maar eens wat ze ermee hebben verbeeld? Malin Persson schilderde een atmosferisch landschap bij ondergaande zon. Anna Bas Backer een ondergelopen zwembad (sunken pool) met vissen. Aukje Koks een slaapkamer met stekkerdozen. Melissa Gordon een vrouw met slang. Er is een dennenboom te zien, een vrouw in donkere jurk, een cockpit bij nacht. Kortom, figuur, landschap, stilleven en interieur domineren nog immer de discipline. Als genres.

Nu zat er achter De Stijl nog een hele wereld van theosofische bespiegelingen en maatschappelijke overwegingen. De kunstenaars betoonden, naast stijl, ook een unverfrohren engagement. Mondriaan gaf een blauwdruk voor een harmonieuzere wereld, Rietveld ontwierp een democratische architectuur, door iedereen te bewonen, voor velen te betalen.

Daarvan is in de Nederlandse schilderkunst momenteel niets meer te bespeuren. Wat natuurlijk niet enkel bij de Koninklijke Prijs te constateren is, hoewel het zich daar al enkele jaren voordoet. Het is inmiddels een langdurig mankement: goed kunnen schilderen zonder iets te zeggen te hebben. Zonder een heus onderwerp, een drijfveer of motief. Zonder een thema dat er toedoet, en dat meer is dan de liefde voor het verf-smeren.

Zo schilderde Kim van Noren de leuze life is peanuts over een brij van save me. Waarom niet. Maar ook: waarom wél? Geen flauw idee. Het zijn inhoudsloze woorden, zonder gewicht en urgentie. Niet meer dan kreten. Pure retoriek. Zoals veel, zo niet alles, op deze tentoonstelling retorica is. Schönmalerei. Belle peinture. Nergens is iets van een noodzaak te bekennen dat deze schilderijen er hadden moeten zijn.

Beatrix had het zelf al geschreven, in 1996, bij het 125-jarig bestaan van haar Prijs. Dat een schilder niet zo maar een schilder is, maar een 'ziener' kan worden: 'iemand die verrast, ons wakker schudt en ogen opent voor een nieuwe beleving en zingeving van het alledaagse. Het is een voortrekkersrol die gewaardeerd en gestimuleerd moet worden'.

Je weet het nooit: het kan aan deze patatgeneratie van schilders liggen of aan een dodelijke consensus tussen de juryleden, maar het lijkt alsof de Nederlandse schilderkunst is uitgegroeid tot het braafste leerlingetje van de Modernisme-klas. Van de opvatting dat wát je uitbeeldt altijd ondergeschikt is aan hóe je het uitbeeldt. Dat het onderwerp er eigenlijk niet toedoet. En dat stijl is losgezongen van iedere vorm van thematiek. Mooi geschilderd, in smeuïge, romige, fluwelen toetsen, maar pijnlijk leeg en inhoudsloos.

Rutger Pontzen


Den Haag, GEM (Stadhouderslaan 43): Koninklijke prijs , met werk van winnaars en genomineerden voor de Koninklijke Prijs voor de vrije schilderkunst, t/m 27 november; Noise map, keuze uit het werk van de Britse geluidskunstenaar Justin Bennet, t/m 27 november; di t/m zo 12-20u. Tel. 070-3381133. (www.gem-online.nl).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden