Stiff upper lip zonder houvast

Omdat hij bovendien handig was met geld, of ten minste met het kiezen van vrienden die dat waren, maakte hij met zijn geld nog weer meer geld. De catalogus die Sotheby's vlak voor zijn dood maakte, ten behoeve van de veiling van zijn impressionistische en modernistische schilderijen, legt er getuigenis van af.

William - 'Willie' - Somerset Maugham, 'Stately Homo of England', en veruit de succesvolste schrijver van zijn generatie. Al in de jaren twintig, rond de vijftig jaar oud, stelde hij tevreden vast dat hij zijn naaste concurrenten achter zich had gelaten: Shaw, Kipling, Wells, Galsworthy en Wodehouse. Ook die waren een voor een lievelingen van een immens publiek. Maar ze haalden het niet bij de gretigheid waarmee zijn werk werd gelezen. Van Of Human Bondage werden gedurende dertig jaar nooit minder dan dertigduizend exemplaren per jaar verkocht, in het Engels. Soms stonden er in West End, Londen, vier toneelstukken tegelijkertijd van hem op de planken. Uitverkocht, vrijwel iedere avond.

In zijn efficiënte biografie van Maugham loopt de Amerikaanse biograaf Jeffrey Meyers - zijn hoeveelste biografie zou dit zijn, zijn twintigste? - diens leven en werken opnieuw langs, gedisciplineerd en geconcentreerd. In grote trekken is die levensgeschiedenis al wel bekend, zij het dat ze bij Meyers op twee punten afwijkt van wat in eerdere biografieën van Maugham naar voren werd gebracht.

Beide hebben te maken met het perspectief: doordat Meyers zo'n geroutineerd literair biograaf is - Joseph Conrad, D.H. Lawrende, Katherine Mansfield, Scott Fitzgerald en Ernest Hemingway zijn enkele van zijn eerdere onderwerpen - is hij geneigd Maugham sterker in het literaire milieu van zijn tijd te plaatsen dan zijn voorgangers deden. En doordat de tijd die sinds Maughams dood verstreek - hij stierf, 91 jaar oud, in 1965 - ruimer werd, is zijn afstandelijkheid groter, afstandelijkheid jegens het fenomeen zelf, diens pleitbezorgers en diens critici.

Vermoedelijk kun je die twee nieuwe invalshoeken op Maughams leven en vooral zijn werk samenvoegen tot één nieuwe vraagstelling, al doet Meyers dat zelf niet: wat is er over van Maughams literaire waarde, nu we, veertig jaar na zijn dood, met de reputatiestrijd van weleer weinig meer te maken hebben? Wat betekende, anders gezegd, diens succes, waaruit ontstond het en zien we dat nu als het product van toenmalige modes en gevoeligheden, of zit er iets duurzaams in?

Die laatste vraag is, bij zo'n overweldigende productie, nog niet eenvoudig te beantwoorden. Meyers geeft Maugham betrekkelijk onbekommerd een plaats tussen de grote auteurs van zijn tijd: als reiziger buiten Europa staat hij algauw naast Conrad, als portrettist van de jet-set naast Scott Fitzgerald, als avonturier - tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen hij voor de Britse inlichtingendienst werkte - naast Hemingway en als concies en psychologisch fijnzinnig verhalenverteller naast Katherine Mansfield.

Waar de biograaf het werk van al deze schrijvers door en door kent en er dus met gemak de parallellen in kan aanwijzen, ligt dat voor de criticus een stuk moeilijker. De niveauverschillen zijn immers aanzienlijk: Conrad in de tropen is heus iets anders dan deze whiskydrinkende, pakezels beladende en van buitenpost naar buitenpost feestende stiff upper lip.

Maugham was een man zonder geschiedenis, een man zonder houvast. Hij werd in Frankrijk geboren en bracht er een deel van zijn kindertijd door, hij was in allerlei opzichten 'vreemd' toen hij op zijn Engelse school arriveerde, hij stotterde en hij was klein van stuk. Hij heeft zich moeten invechten in de respectabiliteit, en, zo succesvol als hij geworden is, dat is hem nooit goed gelukt.

Toen hij na zijn vijftigste om fiscale en particuliere redenen - zijn vriend mocht Engeland niet meer in: homoseksualiteit was er een strafrechtelijk feit - in Zuid-Frankrijk ging wonen, kwam het hele Engelse establishment bij hem over de vloer, alsook de beau monde van de Rivièra. Na verloop van tijd werd hij door het Britse vorstenhuis zelfs geridderd. Maar al die aandacht en al dat eerbetoon, ze blijven het karakter dragen van een farce: succes staat niet gelijk aan erkenning, erkenning niet aan aanvaarding.

Want al die deftige Engelse gelegenheidsvrienden kwamen naar Maughams Zuid-Franse villa omdat daar alles mocht wat God en de kroon in Engeland verboden hadden: knapenliefde, promiscuïteit en andere gezelschapsspelletjes, bloot zwemmen en oeverloos roddelen. 'Een paradijs vol sissende slangen', noemde een van zijn gasten het. Andere, vooral heteroseksuele gasten zochten al vlug een veilig heenkomen of werd doodleuk de deur gewezen.

De bewondering en misschien ook wel het succes dat Maugham oogstte waren, met andere woorden, een soort antidotum: hij vertegenwoordigde een tegenwereld, de keerzijde van het vertrouwde. Vanachter die stotterende stiff upper lip kwam van alles naar buiten dat zijn publiek liever niet hoorde - en daarom juist zo graag hoorde.

Het is te zien aan zijn literaire thema's, of liever gezegd: zijn thema. Want hoe groot de verscheidenheid in de locaties van zijn verhalen en toneelstukken ook mag zijn, hoe gevarieerd ook zijn intriges, er is in feite maar één onderwerp: de verwoestende gevolgen van intieme betrekkingen tussen mensen. Na Strindberg moet hij de auteur zijn die het meest meedogenloos over het traditionele huwelijk heeft geschreven - en zijn door en door burgerlijke, keurig gehuwde lezers vraten het. Zijn succes is enerzijds gebaseerd op zijn discipline en zijn werkkracht - iedere dag schrijven, een afgemeten aantal woorden, een vastgestelde hoeveelheid tijd - anderzijds op zijn ontleding van de steunpilaar van de maatschappij van zijn tijd.

Maugham was opgeleid tot arts en had in de snijzaal niet alleen gezien wat er van de bij leven opgehouden façades overbleef, hij had zelfs bekeken wat er zich achter de huid en onder de schedel van al die brave burgers bevond. Veel soeps was het niet en die illusieloosheid is de grondtoon van zijn werk.

Meyers schetst dat in al zijn vermakelijke en huiveringwekkende biografische details. Hoe dicht Maughams werk op diens belevenissen stond, wordt zichtbaar bij de bespreking van de individuele werken: hij blijkt eerder een chroniqueur dan een dienaar van de verbeelding of de speculatie.

Zijn succes moet daarom uit herkenning worden verklaard, en uit masochisme. Dat zijn werk de laatste jaren weer uit het slop komt, het verdomhoekje van de literatuur waar veel succesrijke schrijvers naar worden verbannen, zou dan te maken kunnen hebben met het restauratieve levensgevoel van onze tijd, het ongemak van de burgerij.

Jeffrey Meyers: Somerset Maugham - A Life.
Alfred A. Knopf, import Van Ditmar; 414 pagina's; ¿ 25,-.
ISBN 0 375 41475 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden