Steve Bannon blijkt een begenadigd propagandakunstenaar - en was dat allang voor het Trump-tijdperk

Kunstenaar Jonas Staal maakte een retrospectief over Bannons documentaires.

In zijn nieuwste werk Steve Bannon: A propaganda Retrospective toont beeldend kunstenaar Jonas Staal hoe Bannon het trumpisme al van propagandistische beelden voorzag nog voor Trump als politicus bestond. Beeld AFP

Dat Steve Bannon de baas was van Breitbart News voordat hij campagnestrateeg van Donald Trump werd, is algemeen bekend. Dat hij de maker is van negen documentaire films veel minder. In zijn nieuwste werk Steve Bannon: A propaganda Retrospective toont beeldend kunstenaar Jonas Staal hoe Bannon het trumpisme al van propagandistische beelden voorzag nog voor Trump als politicus bestond.

Hoe kwam u op het idee voor een retrospectief over Bannon?

‘In januari ben ik aan het PhDArts-programma van de Universiteit Leiden gepromoveerd op propagandakunst in de 20ste en 21ste eeuw. Gaat het over de vorige eeuw, dan zijn de eerste beelden die bij veel mensen opkomen de films van nazi-cineast Leni Riefenstahl, of de socialistisch-realistische schilderijen van arbeiders onder het stalinistische regime. Propaganda werd lange tijd onterecht alleen gekoppeld aan totalitaire regimes, maar met de opkomst van begrippen als 'fake news' en 'post truth' is de propagandadiscussie ook in democratieën actueel geworden. In mijn onderzoek naar de 21ste eeuw werd Steve Bannon al snel een belangrijke onderzoekscasus. Hij heeft als geen ander de vertaalslag kunnen maken van een artistieke verbeelding van zijn ideeën naar een politieke realiteit. Met deze tentoonstelling wil ik inzichtelijk maken hoe alt-right internationaal een dominante politieke beweging is geworden.’

Hoe gaat u dat doen?

‘In Het Nieuwe Instituut in Rotterdam zijn in vijf zalen lange fragmenten uit vijf films van Bannon te zien. In de gangen naar de zalen toe loop je door een stuk geschiedenis: de boeken die voor Bannon en de opkomende alt-right beweging belangrijk waren, een uitleg over de beeldmetaforen die hij gebruikt, de politieke bewegingen waar hij als propagandist onderdeel van was. In een van de gangen komt een exacte reconstructie van de setting van de persconferentie waarin Trump zijn zaken vermeend overdroeg aan zijn zoons. Die bestaat onder meer uit een replica van de katheder waar hij achter stond, en een stapel dossiers – die bleken later helemaal niet zijn zakenimperium te bevatten, maar alleen lege vellen: als een decorstuk uit Bannon’s films.’

In uw proefschrift schrijft u: kunst is een belangrijke component van propaganda, omdat een werkelijkheid eerst verbeeld moet worden om werkelijkheid te worden. Maakte Bannon goede films?

‘Goed in de zin van effectief? Ja. Bannon noemt zichzelf een exponent van de kinetische cinema: films die willen overweldigen door boodschap en beeld zo intensief op het publiek af te vuren dat het bijna onmogelijk is om eraan te ontkomen. In In The Face of Evil uit 2004 zie je voor het eerst Bannons obsessie met grote leiders die een eindstrijd voeren tussen het goed en het kwaad, in dit geval: Ronald Reagan versus de Sovjet Unie. Bannon's boodschap is: het kwaad manifesteert zich in elke generatie in een nieuwe gedaante. Nazisme, communisme, het islamitische terrorisme, en alleen in een rechtstreekse confrontatie kan het kwaad worden overwonnen. Macht begrijpt alleen macht – luister naar Trumps oorlogstaal. In The Face of Evil  volgt qua stijl een duistere maar nog vrij sobere variant van de historische documentaire. Pas in de appendix wordt Bannon's lofzang op Reagan geactualiseerd, als na de aanval van 9/11 uit de rook van de Twin Towers Osama Bin Laden tevoorschijn komt, met daaronder de voice-over: 'The wolf had not passed by the door. War had not been wished away.' Het is een manifest met een vraagteken: wie is de nieuwe Reagan die het islamitisch terrorisme zal bestrijden?’

Zijn Bannons films ook esthetisch interessant?

‘Nee. Hij bedient zich in alle films van grote metaforen. Het kwaad is Het Beest. De op handen zijnde confrontaties tussen goed en kwaad wordt ingeluid met orkanen, sneeuwstormen en lawines. Ik heb nog nooit zo veel dollars in rook op zien gaan, door toiletten gespoeld zien worden of door de lucht zien wegvliegen als in Bannon's films – geloven we in God, of in geld? Dieren gebruikt hij ook in overvloed. Haaien bijvoorbeeld, als symbool voor het gevaar onder de oppervlakte: de globalistische elite. In The Undefeated, de film die hij in 2011 maakte over Sarah Palin, verbeelden ze de democraten die als groep rond een eenzame prooi, een zebra, draaien. Die eenzame prooi is de rechtse stem, Palin zelf, de verdediger van de christelijk-nationalistische waarden. Opvallend is dat Palin even later een moedergrizzlybeer  wordt, en dan de Amerikaanse adelaar die haar nest beschermt. Daarin is Bannon dan weer niet heel consequent.’

U bedient zich in de tentoonstelling van een propagandistische truc: door het bewerken van beeld de werkelijkheid naar je hand zetten. Op een van de foto’s van Trump en Bannon, heeft u Bannon uitgewist. Hoe moeten we dat beeld lezen?

‘Bannon is na zijn ontslag uit het Witte Huis weliswaar uit de gratie geraakt bij Trump, maar hij is nu opgedoken in Europa, waar hij met zijn ‘nationaal-populistische’ tournee de alt-rechtse revolutie wil opstoken. Hij was tijdens de verkiezingen in Italië om Lega een hart onder de riem te steken, hij sprak op een conferentie van het Front National van Marine Le Pen. Hij heeft het met eigen woorden gezegd: dat hij de infrastructuur voor een internationale alt-right-beweging wil zijn.’

Is hij het beest geworden waar hij zelf voor waarschuwt?

‘Als we onszelf toestaan om die term te gebruiken, en mensen als beesten te zien, dan is de weg vrij om alles met ze te doen, zoals we in de War on Terror hebben gezien: drones op ze af sturen, ze martelen. Dat is precies de logica die ik niet wil volgen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.