De nieuwe Halina Reijn

Steractrice Halina Reijn verruilt het acteren voor regisseren. Welke leading lady kan haar opvolgen?

Volkskrant-criticus Herien Wensink tipt vijf aanstormende talenten.

Beeld Hedy Tjin

U kent Halina Reijn vast uit de bladen, als tafeldame bij Dwdd, of als beste vriendin van Carice. Misschien heeft u haar wel eens in een film gezien, en het feit dat haar regiedebuut Instinct een succes was, is u waarschijnlijk niet ontgaan. Maar het is goed mogelijk dat u veel minder bekend bent met haar belangrijkste wapenfeit: dat zij een van de belangrijkste Nederlandse toneelactrices is. 

Als we kijken naar haar trouwe toewijding aan het toneel, al ruim twee decennia, de lange reeks grote klassieke vrouwenrollen die ze speelde (Ophelia, Nora, Hedda Gabler, Lulu, Elektra), de consequente kwaliteit waarmee ze dat doet, en alle lof en prijzen die ze daarvoor steevast krijgt, kunnen we misschien wel concluderen dat ze de belangrijkste Nederlandse toneelactrice is. Of moeten we zeggen: wás?

Want Reijns regiedebuut was zo succesvol dat ze heeft besloten zich ‘de komende tijd’ te focussen op regisseren (en produceren) van films en tv. In een interview in De Standaard in december formuleerde ze het vrij stellig: ‘Als ik nog terugga naar het theater, dan alleen als regisseur.’ Desgevraagd nuanceert ze die uitspraken weer een beetje: helemaal definitief is haar afscheid van toneel niet, want, zo mailt ze, ‘mijn eerste liefde is spelen.’ Maar vast staat dat we haar de komende jaren niet, of nauwelijks, op het podium zullen zien. Daarmee verdwijnt een belangrijke ‘leading lady’ van het Nederlands toneel. Wat de vraag opwerpt: staat er een opvolger klaar? Wie wordt de nieuwe Halina Reijn?

Dat is een vraag die veel toelichting en nuance behoeft. Want wat definieert een ‘Halina’? Wat moet je doen, en kunnen, om te worden zoals zij? Eerder genoemde toewijding aan toneel is belangrijk, en steeds zeldzamer: met bijvoorbeeld de komst van Netflix lijkt een (internationale) tv-carrière voor meer jonge acteurs binnen handbereik. Ambities in die richting maken hun beschikbaarheid beperkt en hun zichtbaarheid op toneel dus kleiner.

Deel uitmaken van een vast spelersensemble, een ‘toneelfamilie’, zoals Reijn sinds 2003 bij Internationaal Theater Amsterdam, helpt vast en zeker. Maar ensembles zijn intussen zeldzaam: alleen Het Nationale Theater, het Noord Nederlands Toneel en ITA hebben vaste acteurs in dienst – samen iets meer dan veertig. Logisch dus dat een jonge acteur zijn kansen spreidt. Daarbij wordt de lange loopbaan van Reijn bij ITA gekenmerkt door prachtige vrouwenrollen uit het klassieke toneelrepertoire, en die worden in tijden van oplevend feminisme en gendervraagstukken door een nieuwe generatie regisseurs en spelers met verse scepsis bezien. Zijn er eigenlijk nog wel actrices die – gechargeerd – altijd maar weer de dochter, de geliefde of de hoer willen zijn? Reijn zelf lijkt daar in elk geval een beetje klaar mee.

Aan de andere kant: er zijn hedendaagse toneelschrijvers die er uitstekend in slagen tintelfrisse eigentijdse vrouwelijke hoofdrollen te creëren (Duncan Macmillan met People, Places and Things). En als regisseurs nog creatiever gaan omspringen met dat klassieke repertoire, bijvoorbeeld door van een mannenrol een vrouwenrol te maken, of de hele boel om te draaien, zoals nu soms al gebeurt (Hamlet vs Hamlet en Koningin Lear bij ITA, Het Temmen van de Feeks bij de Toneelschuur) staat ons nog een keur aan schitterende nieuwe personages (m/v) te wachten.

Dan nog twee disclaimers: omdat het nog niet echt is ingeburgerd dat een man Ophelia of Helena van Troje speelt, laten we de mannen hier buiten beschouwing (sorry, Jesse Mensah). En natuurlijk heeft Halina steengoede collega’s van vergelijkbare statuur en verdienste (Maria Kraakman, Romana Vrede) maar wij kijken hier nadrukkelijk naar een nieuwe generatie.

Wat moet die precies in huis hebben? Wat maakt Reijn zo’n aantrekkelijke toneelactrice? Om te beginnen is dat présence. Lastig om precies te definiëren: uitstraling, charisma, een sterke, sprankelende aanwezigheid die alle aandacht naar zich toe trekt. Reijn komt op en ze deelt meteen de lakens uit, ook in kleinere rollen. Daarbij verenigt ze lichtheid en tragiek. Ze is een tragédienne die groots drama voorziet van een verfrissende nuchterheid en in elke rol, hoe droevig ook, lucht en humor weet te vinden. Haar spel is technisch perfect en tegelijk heel vitaal, alsof ze het ter plekke verzint. Hetzelfde geldt voor haar haast onmerkbaar meticuleuze tekstbehandeling. Ze kan caleidoscopisch schakelen tussen emoties en karaktertrekken in een verbluffend breed spelregister, van kindvrouwtje tot koningin, van tomboy tot geëxalteerde diva. En ze is grenzeloos in haar emotionele overgave. Bijzonder is bovendien haar transparantie: Reijn kan volkomen overtuigend transformeren, en blijft toch ook altijd zichzelf. Ze is Nora, Ophelia, Elektra en Hedda maar ook altijd Halina. We zullen haar missen. Maar gelukkig zijn daar Hannah, Hanne, Ilke, Joy en Sofie.

Hannah Hoekstra

Hannah Hoekstra (32). Ze had al twee Gouden Kalveren op zak voor ze haar eerste grote, dragende toneelrol speelde, dus het is afwachten of we Hoekstra niet aan de film verliezen. Maar die mooie, grote tragikomische hoofdrol – als Lucy in Duncan Macmillans People, Places and Things, was wel meteen raak. In die veeleisende, caleidoscopische rol bewees de gelauwerde filmactrice dat ze nu ook tot de beste toneelacteurs behoort. ‘Ronduit sensationeel’ noemden we haar - terecht kreeg ze er de Theo d’Or voor. Hoekstra heeft het rijk geschakeerde emotionele palet, de humor, nuchterheid, fysieke overgave èn knetterende présence die haar tot een waardige opvolger maken.

Hanne Arendzen

Hanne Arendzen (32) Zij stond misschien nog niet in de allerbeste voorstellingen, maar heeft zich met grote tragische hoofdrollen als Eline Vere en Hedwig in Van de koelen meren des doods al ruimschoots bewezen als mooie klassieke toneelactrice. Werd voor die laatste rol genomineerd voor een Theo d’Or. Arendzen is een ontwapenende tragédienne met een zachte, lichte toets, en heeft alles in zich om een schitterende Nora of Hedda Gabler te zijn. Let ook op de fysieke gelijkenis: we zouden haar graag ooit nog met Reijn samen op het podium zien (in bijvoorbeeld Tsjechovs Drie zusters).

Ilke Paddenburg

Ilke Paddenburg (31) Zij mag dan de jongste zus spelen. Paddenburg veroverde de harten van toneelliefhebbers met haar mooi verwarrende vertolking van de (al dan niet misbruikte) Marie in Een soort Hades, waarvoor ze in 2016 de belangrijke bijrolprijs Colombina kreeg. Hans Croiset, éminence grise van het theater, vergeleek haar na die rol direct met een jonge Halina Reijn. Nuchter en geestig is Paddenburg, met droogkomische timing, meer tomboy dan diva, maar met een groot talent voor tragedie. Paddenburg is net als Reijn nu lid van het ITA-ensemble. We hopen dat haar daar nog vele mooie grote rollen te wachten staan.

Joy Delima

Joy Delima (25) Wie was die leuke 13-jarige actrice die vorig seizoen opeens opdook in de voorstelling Onze Straat? Geen 13-jarige bleek, maar de toen 24-jarige toneelschoolstudent Joy Delima, die hier overtuigend transformeerde van prille puber tot bedaagde dertiger. Niet voor niets werd ze voor haar stage genomineerd voor een Colombina – een unicum, en belandde ze op nummer 2 van onze top 3 met nieuw acteertalent. Delima houdt van klassiek repertoire, durft te soleren en heeft de power en charisma voor de grote vrouwelijke hoofdrollen. Vanaf volgend jaar is ook zij vast ensemble-lid bij ITA. 

Sofie Porro

Sofie Porro (25) Mooi vollemaansgezicht met de breedste lach die je je maar voor kunt stellen – ook Porro scoort hoog op charisma. Haar zien we graag nog eens als Julia – met Minne Koole als haar Romeo. Het vonkte al goed tussen die twee in de film Niemand in de stad, en ook bij Porro bestaat de kans dat een grote filmcarrière lonkt – hup, Katja Herbers en Gaite Jansen achterna. Maar Porro viel ook al positief op als imitatie-Pina Bausch in de voorstelling De Warme Winkel speelt de Warme Winkel, en ze was vorig seizoen een opmerkelijk vitale, innemende Ophelia - ooit de doorbraakrol van Halina Reijn.

De nieuwe Halina? Oordeel zelf!

Hanne Arendzen is op dit moment te zien in de voorstelling De liefde begraven, van Hummelinck Stuurman. Sofie Porro speelt vanaf maart in Uit het hoofd: een duet met Loes Luca, speciaal voor hen geschreven door Maria Goos. Joy Delima is op tournee met haar solo Stamboommonologen en speelt in mei de rol van Karoline in Ödön von Horváths Kasimir en Karoline, bij de Toneelschuur. Ilke Paddenburg is vanaf mei te zien in Op hoop van zegen van Internationaal Theater Amsterdam. Hannah Hoekstra speelt in juni in de voorstelling De Wittgensteins van Toneelgroep Oostpool in het Holland Festival.  

Verbetering: in een eerdere versie van dit artikel stond dat alleen ITA en Het Nationale Theater acteurs in vaste dienst hebben. Daar ontbrak het Noord Nederlands Toneel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden