Stemmen op het kerkhof

Veldheren en verzetstrijders uit drie eeuwen liggen bijeen op het Invalidenfriedhof in Berlijn, de plek die een centrale rol speelt in de nieuwe roman van Uwe Timm....

Midden in Berlijn ligt een oud kerkhof. De Pruisische koning Frederik II liet in 1746 een Invalidenhaus bouwen voor de soldaten die tijdens zijn oorlogen verminkt waren geraakt. Daarbij lag ook een kerkhof, het Invalidenfriedhof. Aanvankelijk werden hier naast soldaten ook burgers begraven, maar in de negentiende eeuw werden er vooral hoge militairen ter aarde besteld, zoals de Pruisische generaals die Napoleon hadden verslagen, en later in het keizerrijk gedecoreerde officieren.

In de twintigste eeuw bleef de begraafplaats in gebruik. Tijdens de democratische Republiek van Weimar kreeg Manfred von Richthofen, een destijds in Duitsland zeer vereerde jachtvlieger uit de Eerste Wereldoorlog, hier een eregraf. Er werden verder generaals en andere vertegenwoordigers van de keizerlijke elite begraven.

Ook het Derde Rijk begroef zijn doden op het Invalidenfriedhof. Dit gebeurde onder meer met Fritz Todt, Hitlers minister voor bewapening en munitie, en de gevreesde SS-leider Reinhard Heydrich, de organisator van de moord op de joden, die in 1942 bij een aanslag in Praag werd gedood.

Tijdens de laatste oorlogsdagen werd bij gevechten de begraafplaats zwaar beschadigd. In 1961 gebeurde dat nogmaals, toen SED-leider Walter Ulbricht zijn beruchte Muur bouwde. Die liep deels door het Invalidenfriedhof. Bij de bouw en de aanleg van een verboden zone en wegen voor de Oost-Duitse grenstroepen werden de meeste graven opgeruimd. Van de drieduizend graven in 1961 waren er in 1989 nog maar 230 over. Na de Duitse hereniging werd begonnen met de reconstructie van het kerkhof en de restauratie van de vervallen grafmonumenten.

Dit Invalidenfriedhof neemt een centrale plaats in in de roman Halbschatten van Uwe Timm, waarvan nu een Nederlandse vertaling (Halfschaduw) is verschenen. De Duitse auteur is voor Nederlandse lezers geen onbekende. De afgelopen jaren verschenen De ontdekking van de curryworst, Mijn broer bijvoorbeeld en Rood, de meest indrukwekkende roman in dit rijtje. Bij Timm speelt steeds het verleden een grote rol.

Hier ‘ligt de Duitse, ligt de Pruisische geschiedenis begraven, in elk geval de militaire’, zegt in de roman de ‘grijze man’. Hij leidt de schrijver rond in dit duistere schimmenrijk, waar de lijken nog niet echt dood zijn. Er klinkt een wirwar van stemmen en geluiden. ‘Natuurlijk worden de stemmen mettertijd zachter’, zegt de grijze man. ‘Veel stemmen zijn nauwelijks meer te verstaan en de meeste zijn allang verstomd.’

Via die stemmen keert Timm terug in de tijd, volgt het spoor in de Duitse geschiedenis. ‘Alles kwam hier bij elkaar, de veldheren, de helden van de lucht, de verzetsstrijders, reactionairen en hervormers, democraten en nazi’s’, zegt de gids die de stemmen duidt.

Hij kent ook de vrouw die hier eenzaam tussen al die mannen ligt. Haar graf op het Invalidenfriedhof behoort tot de graven die werden gereconstrueerd. Het bestaat uit een zwerfkei met daarop haar naam, Marga Wolff von Etzdorf, en haar lijfspreuk: ‘Vliegen is het leven waard.’ Zij speelt de hoofdrol in Halfschaduw.

Etzdorf was een van de eerste vrouwelijke piloten in Duitsland, en de eerste vrouw die solo naar Tokio vloog. Dat was in 1931. Eind mei 1933, 25 jaar oud, pleegde ze zelfmoord op het vliegveld bij Aleppo in Syrië. Waarom? Timm zoekt naar antwoorden. Hij doet dat door haar korte, maar avontuurlijke leven te beschrijven, in de hoop daarin de sleutel voor het raadsel te vinden.

Daarbij mengt Timm feiten en fictie vrijelijk door elkaar. De lezer bevindt zich plotseling niet meer in Berlijn, maar in Hiroshima, waar Etzdorf ‘als een lawaaiige engel uit de hemel’ is neergestreken. Op weg naar Tokio brengt ze hier de nacht door in een kamer, waar ook de Duitse consul verblijft. Met behulp van een laken is deze kamer in tweeën gedeeld. Zo, onzichtbaar voor elkaar, vertellen ze hun levensverhaal, dat steeds weer wordt onderbroken en aangevuld door een derde stem, toebehorend aan een acteur die in 1945 werd opgehangen en begraven op het Invalidenfriedhof.

Timm is, zoals uit eerdere romans al bleek, een goede verteller met een heldere, soepele stijl. Toch is Halfschaduw iets minder geslaagd. De schrijver heeft deze roman te vol gepakt. In relatief kort bestek én de Duitse geschiedenis behandelen én een mooi verhaal over Marga von Etzdorf vertellen is werkelijk te veel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden