Stefan Hertmans wint AKO Literatuurprijs

Voor zijn roman Oorlog en terpentijn heeft de Vlaamse auteur Stefan Hertmans (63) vanavond de AKO Literatuurprijs gewonnen. De prijs van 50 duizend euro werd hem uitgereikt door juryvoorzitter Job Cohen in de Koninklijke Schouwburg van Den Haag.

Stefan HertmansBeeld An-Sofie Kesteleyn

Het was de eerste grote Nederlandse prijs die Hertmans kreeg voor zijn in augustus 2013 gepubliceerde roman, die voor een deel is gebaseerd op de dagboeken van Urbain Martien (1891-1981), zijn grootvader van moederskant, die in Eerste Wereldoorlog diende als frontsoldaat. Eerder dit jaar werd het terstond populaire boek bekroond met de Cultuurprijs van de Vlaamse Gemeenschap, en met de prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil. Intussen zijn er zestien drukken verschenen en 125 duizend exemplaren verkocht. Nadat de eerste vertaling eind augustus in Duitsland uitkwam (Der Himmel meines Grossvaters), zullen de Engelse, Franse, Deense en Italiaanse editie snel volgen.

Het was geen uitgemaakte zaak dat Hertmans' succesboek ook de AKO Prijs zou krijgen, misschien juist doordat het ruim een jaar lang al zoveel waardering had geoogst. De andere vijf genomineerden werden door AKO-watchers eveneens kansen toegedicht: K. Schippers met zijn herinneringen aan zijn schrijversvrienden G. Brands en zwager Bernlef (Voor jou), Guus Kuijer (gisteren voor het eerst present op een Nederlands literair gala, vanwege zijn Bijbel voor ongelovigen), outsider Wessel te Gussinklo (Zeer helder licht), Hertmans' landgenoot Tom Lanoye (Gelukkige slaven) en Frank Westerman (Stikvallei), nog net 49 jaar en de jongste van het uitverkoren mannensextet.

Maar de prijs ging naar de 'late meesterproef en onmiddellijke klassieker', zoals de jury al in september in het nominatierapport schreef over Hertmans. Diens oeuvre van hoofdzakelijk postmoderne romans, essays en poëzie bereikte nooit een groot publiek, uitgezonderd het autobiografische Naar Merelbeke (1994), over een naamloos 'aanstellerke' met een rijke fantasie, een jongetje dat van een saai dorp een mythisch oord maakt.

Feiten en fictie

Gezien zijn reputatie, en afgaande op bepaalde opmerkingen in de roman zelf die niet uit louter historische documenten bestaat, kan men zich ook bij Oorlog en terpentijn afvragen waar de feiten in fictie overgaan, hoe betrouwbaar de herinneringen van Urbain zijn (die immers pas vijftig jaar na de Eerste Wereldoorlog met zijn notities begon), en waar de grootvader 'hulp' heeft gekregen van zijn kleinzoon. Bij sommige passages is die vraag geen vermoeden maar zekerheid: 'De tijd heeft ons in de steek gelaten, we zijn ergens in een onwerkelijke, duistere plooi beland waar geen begin en einde meer te vinden is. De seizoenen volgen elkaar op, de wolken drijven over, witte fabeldieren en grillige goden in hoog middaglicht, we zijn vroegtijdig oud, we gedragen ons als opgesloten, fatalistische kinderen, afgestompt, onverschillig voor leven en dood.'

De voorgeschiedenis van Oorlog en terpentijn begon ruim dertig jaar geleden, toen Hertmans twee dikke schriften kreeg, tezamen zeshonderd bladzijden, uit handen van grootvader Martien, die als 23-jarige de oorlog in ging, als veteraan al op zijn 43ste met pensioen ging, en nadien amateurschilder was. In de Grote Oorlog betoonde hij zich een plichtsgetrouw soldaat ('Je m'appelle Martien, pas Marsjèn, à vos ordres'), die vijf keer bijna werd doodgeschoten, meer dan eens in het hospitaal belandde, en in de loopgraven nationalist werd.

Aanvankelijk vreesde Stefan dat opa's notities te archaïsch en uitgesponnen waren. Zo verspeelde hij kostbare jaren, schrijft hij zelf in het eerste deel van de roman, 'bleef ijverig met talloze andere zaken bezig en liep met een boog om de schriften heen, deze geduldig zwijgende getuigen waarin zijn zorgvuldige, sierlijke, vooroorlogse handschrift lag opgeslagen als in een nederig schrijn.'

Een redacteur van uitgeverij De Bezige Bij had de auteur inmiddels op het goede spoor gezet: schrijf niet het boek ván, maar jouw boek óver je grootvader. En toen werkte het, en begreep hij dat dit intieme verhaal van de Vlaamse frontsoldaat nog niet opgeschreven was, zoals hij in januari van dit jaar vertelde aan de Volkskrant. Door die compositorische vondst lukte het hem alsnog op tijd te zijn voor de honderdjarige herdenking van het rampjaar 1914, toen de Eerste Wereldoorlog begon, en overwon hij de schroom nog maar weer een boek toe te voegen aan 'de dam van boeken, even talloos als de zandzakken van de IJzervlakte'.

Vertrapt

Behalve de gruwel, stank en verveling aan het front behandelt de roman ook de armoedige jeugdjaren in het Gent van 1900, 'vervuld van geuren die inmiddels grotendeels verdwenen zijn'. Urbains vader kwam aan de kost als schilder van fresco's in parochiekerken- ook deze artistieke overgrootvader wordt door Hertmans een hommage gebracht. Die hele kalme wereld zal door de massaslachtingen en wreedheden worden vertrapt; in '14-'18 werd een ouderwetse mensensoort 'letterlijk uit elkaar gereten'.

Ook de officiële geschiedschrijving krijgt een plaats in de roman, schreef Daniëlle Serdijn (jurylid van deze AKO-prijs) in haar recensie in de Volkskrant, en tevens toont Hertmans in detail hoe het schisma tussen de Walen en Vlamingen tijdens de oorlogsjaren groter wordt: 'Zo verhoudt de kleine geschiedenis van Urbain zich als een miniatuurkopie tot de grote en heeft de sensibele Hertmans niet alleen zijn grootvaders stem vertolkt, maar die van een hele generatie'.
De kleinzoon verkreeg de cahiers in 1981; hetzelfde jaar waarin Urbain zou sterven en Stefan zou debuteren met de roman Ruimte, om grootvader voor die schenking uiteindelijk tweeëndertig jaar later te bedanken door middel van zijn postume en profijtelijk gebleken tribuut.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden