Stedelijk pronkt met rijke affichecollectie

De chocoladekleurige herenschoenen op het affiche voor het merk Unic maken de voet lang en smal; de donkere sokken gaan geleidelijk over in de kuiten en wie aldus zijn veters strikt, heeft 's avonds een probleem, want de strik eindigt bij het lostrekken gegarandeerd in een knoop....

Het affiche verscheen in 1932 in de straten van Parijs, ontwerper was A.M. Cassandre, die met behulp van de airbrush-techniek de structuur van de verfijnde leersoort, en daarmee de tijdloze elegantie van de schoenen, wist te benadrukken. Door de sterke contrastwerking van licht en donker wordt het oog onvermijdelijk naar de schoenen getrokken. De veters zijn iets te nadrukkelijk gedrapeerd om te vermijden dat ze slapjes op de schoenen liggen.

Het Unic-affiche kon vorig jaar worden toegevoegd aan de collectie Franse affiches die het Stedelijk Museum in Amsterdam sinds jaar en dag onder zijn hoede heeft. Die omvat inmiddels enige duizenden exemplaren. Het affiche hangt met vele anderen op de tentoonstelling Dans la rue, ingericht door Ada Stroeve. Zij neemt met deze tentoonstelling afscheid van het Stedelijk, waar ze 35 jaar werkzaam was als conservator Toegepaste Kunst met als specialisatie grafische vormgeving.

Zaal na zaal is behangen met affiches die ooit de blik hebben gevangen van de haastige Parijzenaar. Merendeels werden ze het slachtoffer van weer en wind, maar in het Stedelijk hangen de exemplaren die nooit op straat zijn geweest. Zij zijn ontsnapt aan regen, vuil en graffiti en pronken nu achter glas, doorgaans in smetteloze staat.

Onvermijdelijk is Cassandre een van de voornaamste blikvangers. Veel van zijn affiches worden gerekend tot de iconen van de affichekunst. Ze hangen er allemaal: de affiches met de voortrazende treinen, met de uit zee oprijzende oceaanstomers en hun rokende schoorstenen waaromheen zeemeeuwen cirkelen. Evenmin ontbreekt de reeks van drie affiches die Cassandre voor drankenproducent Dubonnet ontwierp.

In 1927 verscheen ook op de Nederlandse stations een affiche van Cassandre; het propageerde het reizen tussen Amsterdam en Parijs per 'Etoile du Nord'. Voor die tijd was het affiche zeer gewaagd want er stond niet eens een trein op; met alleen rails, wissels en belettering wist Cassandre de voor hem zo typerende sfeer van snelheid en verre reizen op te roepen.

Maar Cassandre is niet de enige ster aan de Franse affichehemel. Ada Stroeve kon natuurlijk niet om Toulouse-Lautrec heen, wiens affiches voor de Moulin Rouge decennialang het frivole Parijs symboliseerden. De illustraties vullen de hele affiches en de belettering nam de schilder meteen even mee.

Charles Loupot daarentegen weet met bijna niks een krachtig en tevens esthetisch beeld op te roepen. Midden in een verder leeg wit vlak staat een dampend kopje koffie dat de passant naar een café in de Parijse Rue Joubert moest lokken. Een affiche waarover affichemaker Marten Jongema eens opmerkte dat 'het wit oneindig veel kleuren oproept'. (En dat hij er onmiddellijk trek in koffie van kreeg.)

Goed vertegenwoordigd zijn de affiches waarmee de studenten tijdens de mei-revolutie van 1968 de straten van Parijs dichtplakten. Het grootkapitaal, de regering en de politie moeten het ontgelden op de éénkleurige affiches die meestal maar een paar uur hingen voordat een nieuwe boodschap (Halte à l'expulsion!) de vorige (La lutte continue) bedekte. In grafisch opzicht zijn ze doorgaans net zo eenduidig als de bijbehorende slogan en dat is tegelijk de kracht van deze aanplakbiljetten waarvan slechts weinig exemplaren de veldslagen van destijds hebben overleefd.

Een links wereldbeeld ademen ook de affiches van de ontwerperscollectieven Grapus en het daaruit voortgekomen Ne Pas Plier. Grapus ontstond uit het studentenverzet, maar de politieke en culturele affiches van de jaren zeventig en tachtig zijn behalve kleurrijker ook aanzienlijk speelser in grafische zin en subtieler in het overbrengen van de boodschap.

En dan is daar de zaal met de affiches van Michel Quarez, een ontwerper met een volstrekt eigen handschrift, dat verraadt dat hij meer schilder is dan grafisch ontwerper. Neem bijvoorbeeld zijn affiche dat vermoedelijk bedoeld was om het sociale contact tussen buurtbewoners te bevorderen (Bonjour voisin!). Het lijken een paar kleurige vegen, gemaakt met een dikke kwast. Tegen een lichtgroene achtergrond steekt een zwart mannetje een heel grote rode hand uit. Het affiche, besef je, zal voor altijd in je hoofd blijven zitten.

Overduidelijk gerestaureerd zijn de vijf oudste affiches uit de verzameling. Ze attenderen op feuilletons in magazines en dateren van voor de Franse Revolutie, wat valt af te leiden uit het stempel Timbre Impérial. Zelfs bij de Bibliothèque Nationale in Parijs bleken deze affiches onbekend.

Dans la rue laat zien hoe rijk geschakeerd de Franse affichecollectie van het Stedelijk is. In niet geringe mate is dat de verdienste van Ada Stroeve, die met talrijke ontwerpers en verzamelaars contacten onderhield; het verzamelen van (ook Nederlandse!) affiches werd een volwassen onderdeel van het museumbeleid. Het is mede daarom dat zij op 18 april in de Beurs van Berlage uit handen van Wim Crouwel de Grafische Cultuurprijs 2000 ontvangt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden