Statische, beschouwende shots van het concentratiekamptoerisme

Austerlitz is een kunstwerk over de emotionele verdoving van het concentratiekamptoerisme. De achteraf toegevoegde klanken maken het bezwerende effect van de film compleet.

Ai, die dagjesmens. Koopt een entreekaartje voor een voormalig concentratiekamp en weet nauwelijks wat hij met de plek moet aanvangen. Doen de tastbare herinneringen aan de Holocaust überhaupt iets met hem? Hoe zou ík me in zijn plaats gedragen?

Zulke gedachten spoken door je hoofd tijdens het kijken naar Sergej Loznitsa's documentaire Austerlitz. 'Documentaire' is een verraderlijk etiket bij deze film, die op initiatief van het Heerlense filmhuis De Spiegel rond de dodenherdenking in elf steden te zien is. Loznitsa laat bij zijn tocht door de voormalige concentratiekampen Sachsenhausen en Dachau de geschiedschrijving vrijwel volledig buiten beschouwing. Geen voice-over, geen gesprekken met de beheerders of rondleiders, noch met de talloze toeristen.

(Bekijk de trailer hieronder, tekst gaat daarna verder.)

Austerlitz

Documentaire

Regie: Sergej Loznitsa

94 min., in 11 zalen.

Eigen observaties

Wat Loznitsa wél biedt, net als in zijn veelgeprezen blik op de Oekraïense Maidan-revolutie Maidan (2014), zijn minutenlange, statische en beschouwende shots van de mensenmassa: geschoten in helder zwart-wit en geordend volgens de opbouw van het kamp. Beelden die bovendien de twee kampen tot één geheel smeden en daarbij hun ontwerp en opgeruimde esthetiek benadrukken, vrij naar de manier waarop W.G. Sebald de architectuur van de oorlogsvoering behandelde in diens essayistische roman Austerlitz (2001).

Als toeschouwer ben je dan aan je eigen observaties overgeleverd. Bizar, al die T-shirts met ongepaste teksten ('Cool Story, Bro'). Ongelooflijk, de selfies die mensen maken terwijl ze achter de tralies van de toegangspoort staan. Iedereen ontdekt zijn eigen film in de weidse tableaus van Austerlitz. En niet iedereen zal er steeds met zijn gedachten bijblijven: voor je het weet ben je afgedwaald naar je persoonlijke beslommeringen. In die zin is Austerlitz alsof je zelf op een bankje tussen de concentratiekamptoeristen zit.

(Tekst gaat verder na de foto.)

Maar ook weer niet helemaal. Loznitsa stuurt de blik wel degelijk. Is het niet met de beeldkeuze - was er tijdens zijn bezoeken aan Sachsenhausen en Dachau werkelijk maar één meisje dat echt aandachtig rondkeek? - dan wel met het geluid. Net als in Loznitsa's vorige film The Event (2015) bestaat de soundtrack uit klanken die Loznitsa en geluidsontwerper Vladimir Golovnitski achteraf toevoegden, van het geroezemoes van de toeristen tot hun op de stomste momenten rinkelende telefoons. Er lijkt zelfs jazz te klinken.

Misschien had Loznitsa zulke subtiele kunstgrepen niet nodig gehad om de pretparkachtige gekte van het concentratiekamptoerisme te benadrukken. De emotionele verdoving van al die met selfiestick zwaaiende bezoekers was zo ook wel overgekomen. Tegelijkertijd maken die precies georkestreerde geluiden de film als kunstwerk compleet; het bezwerende effect van het akelig kalme Austerlitz wordt er des te sterker op.

Indringende getuigenissen van verzetsstrijders, een reportage over slachtoffers die eindelijk een naam krijgen en het relaas van de laatste ooggetuigen. Op volkskrant.nl/oorlogsverhalen vindt u onze meest indrukwekkende oorlogsverhalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden