Stanley Kubrick: geniale films, maar heeft hij de iPad ook uitgevonden?

Stanley Kubrick maakte briljante films van blijvende waarde. Maar heeft hij ook de iPad uitgevonden? Zes geruchten die in de vele boeken over hem steeds weer opduiken.

A Clockwork Orange (1971). Beeld RV
A Clockwork Orange (1971).Beeld RV

Weinig regisseurs kunnen zich in status meten met Stanley Kubrick (1928-1999). Bij leven was de in New York geboren filmmaker al een legende en veertien jaar na zijn dood is zijn werk nog altijd geliefd en veelbesproken. Niet alleen over zijn films, ook over de man zelf zijn boeken volgeschreven - honderden in totaal. Een aantal hardnekkige geruchten komt steeds weer bovendrijven. Zo zou Kubrick een perfectionist geweest zijn, een kluizenaar en een visionair. Wat is daar eigenlijk van waar?

Mythe #1:Kubrick was een wereldvreemde kluizenaar

Status:niet waar

Al aan het begin van zijn carrière werd Stanley Kubrick onthaald als een groot talent. Vanaf de jaren zestig, toen hij het ene na het andere meesterwerk maakte (Lolita, Dr. Strangelove, 2001: A Space Odyssey, A Clockwork Orange) werd hij een echte ster. Die reputatie bracht de nodige druk met zich mee. Zowel over zijn nieuwe films als over zijn persoonlijke leven werd volop geroddeld. Omdat Kubrick op zijn privacy gesteld was en zelden interviews gaf, kreeg hij het imago van een kluizenaar. De pers moest het doen met de weinige informatie die er was, waardoor die constatering steeds weer de kop opstak.

Een paar feiten waren bekend: Kubrick woonde met zijn gezin op een landgoed in Engeland, hij leed aan vliegangst, en hij deed steeds langer over zijn films. Zijn projecten waren altijd met grote geheimzinnigheid omgeven. Als er al nieuws over naar buiten kwam, ging dat meestal over Kubricks extreem gedetailleerde voorbereiding. Zo ontstond het beeld van een onbenaderbaar genie dat zich had opgesloten in zijn huis om in alle eenzaamheid aan films te werken die nooit afkwamen.

Een beeld waar weinig van klopte, getuigden vele vrienden en medewerkers later. 'Hij was in feite een complete mislukking als kluizenaar', schreef auteur Michael Herr, die met Kubrick aan Full Metal Jacket werkte. Kubrick onderhield talloze contacten, meestal telefonisch, maar ook in levenden lijve. Vrienden omschreven hem als uitermate geïnteresseerd en hartelijk. Nog twee hardnekkige geruchten die niet waar waren: hij had geen smetvrees en durfde best harder te rijden dan 50 kilometer per uur.

Mythe #2:Kubrick was een control freak

Status:waar

Duizenden bibliotheekkaartjes, volgekrabbeld met informatie over Napoleon Bonaparte, chronologisch geordend. Kamers vol kartonnen dozen, tot aan het plafond opgestapeld. Telegrammen, faxen, brieven, alles systematisch bewaard. Toen het huis van Kubrick een paar jaar na zijn dood voorzichtig open werd gesteld, bleek het volledig vol te staan met archief- en researchmateriaal. Hier had de regisseur zich jarenlang verdiept in Napoleon (over wie hij een film zou maken, die helaas nooit van de grond kwam), maar ook onderzoek gedaan naar de meest geschikte voordeuren in New York (voor zijn laatste film, Eyes Wide Shut).

Kubrick was altijd al een perfectionist geweest - behalve vroeger op school, waar hij de kantjes eraf liep. Zodra hij begon met filmmaken, wilde hij overal controle over houden en moest ieder detail kloppen. Hoe ouder hij werd, hoe meer hij zich soms in die details leek te verliezen. Steeds langer duurde de voorbereiding van zijn films. Kwam er in de jaren vijftig en zestig om de twee of drie jaar een nieuwe film, tussen 1975 en 1999 maakte hij er slechts drie.

De verhalen over zijn perfectionisme zijn legio. Zo kon hij eindeloos op zoek zijn naar de juiste belichting in een bepaalde scène, of op het laatste moment besluiten alle decors in een andere kleur te laten schilderen. Voor het kostuumdrama Barry Lyndon kocht hij echte kleding uit de 18de eeuw, zodat de kostuumontwerpers het precies na konden maken. Voor dezelfde film liet hij speciale lenzen ontwikkelen, zodat hij bij kaarslicht kon filmen. En voor een paar seconden beeld liet hij gerust duizenden figuranten aanrukken. Ook bleef hij eindeloos schaven aan de scenario's van zijn films, vaak tot vlak voor de opnamen, zodat de acteurs plotseling een andere tekst moesten leren. Goed was nooit goed genoeg voor Kubrick - het kon altijd beter.

Mythe #3:Kubrick was een tiran op de set

Status:Niet waar, of nou ja, voor sommigen

'Stanley was zo anders dan hoe iedereen hem zag. Hij was zo verzorgend voor mij. Zachtaardig.' In een interview met het blad Rolling Stone vertelde Nicole Kidman, die samen met haar toenmalige echtgenoot Tom Cruise in Eyes Wide Shut (1999) speelde, dat Kubrick echt niet zo'n boeman was als ze had gehoord. Hij kon veeleisend zijn, zei ze, maar dat was juist goed. Daarmee sloot Kidman aan in de rij acteurs die zich tegen de mythe keerden dat Kubrick een despoot was die zijn acteurs tot wanhoop bracht met zijn hemeltergende perfectionisme. Heus, dat viel best mee, zeiden ze. Jack Nicholson had er geen enkele moeite mee, toen hij in The Shining speelde. De lastige Peter Sellers, ster uit Dr. Strangelove en Lolita, kreeg van Kubrick alle ruimte. Zo waren er meer die zeiden: als Kubrick me belt voor een volgende film, doe ik het zo weer.

Waar kwam dat idee dan vandaan? Kubrick stond erom bekend talloze takes te draaien: acteurs moesten vaak tientallen keren dezelfde zin zeggen. Dat lag niet aan hem, legde de regisseur knorrig uit in interviews, maar aan de slechte voorbereiding van de acteurs. Ook fysiek eiste hij veel. Het viel sommigen te zwaar; actrice Shelley Duvall (The Shining) kreeg bijna een zenuwinzinking, Malcolm McDowell (A Clockwork Orange) raakte tijdelijk blind aan één oog. Ook Matthew Modine schreef in zijn dagboek over de opnamen van Full Metal Jacket dat Kubrick bespottelijk streng was. Wekenlang doen over dezelfde scène, de camera een paar millimeter verplaatsen en helemaal opnieuw beginnen, het werd Modine te gek. Toch zei hij later: 'Ik heb een goede tijd gehad met Stanley. Hij was een echte vriend.'

Mythe #4:De films van Kubrick zitten vol geheime boodschappen

Status:welnee.

Als je met je ogen knippert, heb je het gemist, maar in de horrorfilm The Shining draagt het jongetje Danny even een gebreide trui met een afbeelding van de Apollo 11. Genoeg bewijs voor vele Kubrick-watchers om te geloven dat de regisseur inderdaad de hele zogenaamde maanlanding van 1969 in een filmstudio had geënsceneerd - een verhaal dat al langer de ronde deed.

Kubricks films hebben altijd veel ruimte gelaten voor interpretatie; zelf liet hij zich er nooit concreet over uit. Geen wonder dat er druk gespeculeerd is over de diepere betekenis van bijvoorbeeld 2001: A Space Odyssey of The Shining, waarin sommigen een ode aan de indianen meenden te zien, of een verhaal over de Holocaust.

Helaas: de meeste van de symbolen die ontdekt zijn, blijken helemaal niet bewust door Kubrick te zijn bedacht. Hij was dan wel een dwangmatig planner, maar liet toch veel spontaan gebeuren op de set. Kubricks assistent Leon Vitali onthulde vorige maand in The New York Times dat het truitje van Danny gewoon op een dag was meegenomen door een vriendin van de kostuumontwerpster. Vitali noemde de meeste theorieën rond Kubricks films complete onzin. 'Veel beslissingen ontstonden tijdens het filmen uit pragmatisme.'

Mythe #5:Kubrick was een genie

Status:waar

Hier kunnen we kort over zijn. De films van Kubrick zijn niet naar ieders smaak - naast de vele fans zijn er ook altijd tegenstanders geweest. Zijn werk is kil genoemd, afstandelijk of onbegrijpelijk. Maar dat de films uitzonderlijk knap in elkaar zitten, staat buiten kijf. Technisch waren ze subliem en vernieuwend, inhoudelijk altijd scherp. Zelfs na meer dan een halve eeuw blijft een film als Paths of Glory (1957) recht overeind, en ook klassiekers als 2001, The Shining en Dr. Strangelove hebben nog niets van hun glans verloren. Niet alle Kubrick-titels zijn meesterwerken, maar alleen een bijzonder begaafde regisseur maakt zo veel briljante films van blijvende waarde.

Mythe #6:Kubrick is de uitvinder van de iPad

Status:waar

De grote concurrenten Apple en Samsung zijn al jaren in een juridische strijd verwikkeld over patenten. Volgens Apple heeft Samsung ontwerpen van telefoons en tablets gekopieerd, Samsung beweert het tegenovergestelde. Vorig jaar kwamen de advocaten van Samsung met een verrassend argument: niet Apple, maar Stanley Kubrick was volgens hen de ontwerper van de iPad. Het bewijs ligt in de film 2001: A Space Odyssey uit 1968. In een scène aan boord van het ruimteschip dat richting Jupiter vliegt, zijn twee astronauten te zien die hun ontbijt nuttigen en ondertussen kijken naar... hun tabletcomputers. De apparaten lijken ontegenzeglijk op iPads: ze zijn rechthoekig, dun, plat, met een scherm dat bijna tot de rand komt. Alleen de afgeronde hoeken ontbreken.

Of het echt computers zijn, is de vraag. Het zouden ook draadloze, platte tv-schermen kunnen zijn. En wie goed op het beeld inzoomt, ziet dat er aan de onderkant een rijtje toetsen zit dat bij de iPad ontbreekt. Daar staat tegenover dat sciencefictionschrijver Arthur C. Clarke, die samen met Kubrick het scenario schreef, de vinding uitgebreid beschreef en 'newspad' noemde.

Kubrick liet ook nooit zomaar iets ontwerpen; het design van 2001: A Space Odyssey is befaamd vanwege de vooruitziende blik van de regisseur en zijn jarenlange voorbereiding, waarbij hij zich uitgebreid verdiepte in ruimtevaarttechniek en informatica. Wie daarbij nog in aanmerking neemt dat Apple de iPod vernoemd heeft naar de kleine witte ruimtevoertuigen uit de film (de 'EVA pods'), weet genoeg. Kubrick en Clarke delen de credits voor de uitvinding van de iPad.

Alle films in een boek
De Volkskrant brengt de twaalf films van Stanley Kubrick uit in een gebonden salontafelboek met portretten van al zijn werken. De collectie is voor € 69,95 te koop via de Volkskrant webshop, bij Free Record Shop en Fame en op bestelling bij Bruna, Jumbo, Plantage, The Read Shop en Vivant. Abonnees kregen donderdag de dvd van 2001: A Space Odyssey thuisgestuurd; zij kunnen de box aanschaffen voor € 59,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden