Stalin organiseerde de hongersnood in Oekraïne en wist het lange tijd verborgen te houden

In 1932 en 1933 stierven miljoenen Oekraïners van de honger. Volgens historicus Anne Applebaum was de rol van de Sovjet-Unie daarbij veel actiever dan vaak gedacht.

Anne Applebaum.Beeld Merlijn Doomernik/HH

'Een tuin in volle bloei' noemde de linkse Franse politicus Édouard Herriot Oekraïne, nadat hij in 1933 een bezoek aan het gebied had gebracht. De Sovjetrepubliek werd op dat moment geteisterd door een vreselijke hongersnood. Legers uitgemergelde mensen zwierven rond, wanhopig op zoek naar voedsel. Langs de wegen lagen her en der lijken - de mensen waren te zwak om ze te begraven - maar Herriot kreeg alleen weldoorvoede partijleden te zien. In de partijkrant Pravda werd Herriot aangehaald als bewijs dat alle berichten over een hongersnood 'leugens van de bourgeoispers' waren.

De hongersnood die in 1932 en 1933 aan naar schatting 3,9 miljoen mensen in Oekraïne het leven kostte, vormt het onderwerp van het nieuwste boek van de Amerikaanse historicus Anne Applebaum: Rode Hongersnood - Stalins oorlog tegen Oekraïne. Eerder schreef ze al een veelgeprezen geschiedenis van de Goelag, het systeem van strafkampen in de Sovjet-Unie waar miljoenen mensen om het leven kwamen onder het bewind van Jozef Stalin. Maar anders dan de gruwelen van de Goelag zijn de verschrikkingen van de door het Sovjetbewind veroorzaakte hongersnood in Oekraïne veel minder bekend in het Westen.

'De Sovjetautoriteiten hebben er alles aan gedaan om de omvang van de Holodomor, zoals de Oekraïners het noemen, te verbergen en daarmee hadden ze lange tijd succes', zegt Applebaum tijdens een bezoek aan Nederland. 'Al een paar jaar na de hongersnood gaf Stalin opdracht de resultaten van de volkstelling geheim te houden, omdat daaruit bleek dat er miljoenen Oekraïners moesten zijn omgekomen. In Oekraïne durfde men er niet over te praten, uit vrees naar het kamp te worden gestuurd. Toen Chroesjtsjov in 1956 zijn geheime rede hield waarin hij de misdaden van Stalin onthulde, zei hij geen woord over de Holodomor, hoewel hij er heel goed van op de hoogte was.'

Dertig jaar geleden concludeerde de Britse historicus Robert Conquest in zijn boek The Harvest of Sorrow al dat de hongersnood grotendeels te wijten was aan de gedwongen collectivisatie van de landbouw onder Stalin. De boeren moesten hun boerderijen opgeven en zich aansluiten bij collectieve boerderijen, met chaos op het platteland als gevolg. Maar op grond van dagboeken, interne partijdocumenten en ander materiaal dat na de ineenstorting van de Sovjet-Unie is vrijgekomen, trekt Applebaum een hardere conclusie. Volgens haar ging het om een opzettelijke hongersnood, een politieke campagne om het Oekraïense nationalisme de nek om te draaien.

Applebaum: 'Lange tijd werd de hongersnood verklaard als het gevolg van de rampzalig verlopen collectivisatie. Dat speelde ongetwijfeld een belangrijke rol, maar het was ook een gerichte campagne om af te rekenen met het Oekraïense nationalisme. Ook in andere delen van de Sovjet-Unie veroorzaakte de gedwongen collectivisatie voedseltekorten, maar tegen Oekraïne werden speciale maatregelen genomen die de situatie veel erger maakten. Stalin zag de Oekraïense boeren als dragers van het Oekraïense nationalisme.'

Non-fictie
Anne Applebaum
Rode hongersnood - Stalins oorlog tegen Oekraïne
Uit het Engels vertaald door Bep Fontijn en Willem van Paassen.
Ambo Anthos;
412 pagina's; euro 29,99.

Om de collectivisatie te propageren onder de boerenbevolking zwermden overal activisten - de 'vijfentwintigduizenders' werden ze genoemd - uit over het platteland. De collectivisatie werd gepresenteerd als iets vrijwilligs, maar al snel ging de campagne met enorm veel geweld gepaard. De Sovjetautoriteiten merkten dat de collectivisatie op groot verzet stuitte. Boeren slachtten massaal hun vee, om te voorkomen dat het in handen kwam van de kolchozen. Soms braken er complete opstanden uit in dorpen.

Dat was voor de autoriteiten aanleiding om hard op te treden, vooral tegen de koelakken, de rijke boeren. In de praktijk viel iedereen die tegen de collectivisatie was daaronder. Wie het stempel koelak kreeg, raakte alles kwijt en belandde vaak in een strafkamp van de Goelag. De bittere ironie was dat sommigen daardoor aan de hongerdood ontsnapten.

Applebaum: 'Vooral in Oekraïne was het verzet groot. Tien jaar eerder hadden veel Oekraïners nog tegen het Rode Leger gevochten. Veel mensen hadden nog wapens in huis. In sommige dorpen werden activisten die door Moskou waren gestuurd om de collectivisatie te propageren gelyncht. Dat wekte bij Stalin de vrees dat er sprake was van een nieuwe Oekraïense opstand, ook al ging het meestal om spontane uitbarstingen, niet om georganiseerd gewapend verzet.'

Veel boeren beschouwden de collectivisatie als een terugkeer naar de lijfeigenschap die in 1861 was afgeschaft. Toen waren zij het eigendom van grootgrondbezitters, nu werden zij horig aan de staat. 'Dat was het in zekere zin ook', zegt Applebaum. 'De boeren verloren hun grond, hun vee, alles. Ze kregen hun salaris in voedsel uitgekeerd, zodat ze niet weg konden uit de kolchozen. De hele operatie werd dan ook een fiasco. Niemand voelde zich verantwoordelijk of gemotiveerd, met als gevolg dat de graanoogst instortte. Maar de Sovjetautoriteiten beschouwden dat als bewuste sabotage en zagen het als aanleiding om nog strengere maatregelen af te kondigen.'

In maart 1930 leek het er even op dat Stalin de kritiek op de campagne ter harte nam. In een artikel onder de kop 'Duizelig van het succes' zong het partijblad Pravda de lof van de enorme successen van de collectivisatie, maar erkende tegelijkertijd dat sommige activisten te hard van stapel waren gelopen. Het effect was anders dan de partijleiding had verwacht: er brak een massale boerenopstand uit. Boeren overvielen graansilo's en opslagplaatsen, ze haalden hun vee weg uit de kolchozen, staken staatsboerderijen in brand en rekenden af met de rode activisten. Voor de partij was dat het signaal een terreurcampagne te lanceren om de opstand neer te slaan. 'Anders verliezen we Oekraïne', waarschuwde Stalin in een brief aan Lazar Kaganovitsj, de leider van de collectivisatiecampagne.

Anne Applebaum

Oost-Europa is het terrein waar Anne Applebaum (1964) zich het meest thuis voelt. Als journalist versloeg ze in 1989 de ineenstorting van het ene na het andere communistische bewind in Oost-Europa. Voor haar geschiedenis van de Goelag kreeg ze in 2004 de Pulitzer-prijs. Ze is getrouwd met Radislaw Sikorski, oud-minister van Buitenlandse Zaken van Polen. Als columnist van The Washington Post houdt ze er pittige meningen op na, vooral als het om het volgens haar door en door corrupte bewind van president Poetin gaat. Applebaum is ervan overtuigd dat Poetin Donald Trump tijdens de verkiezingen heeft gesteund als onderdeel van een campagne om verdeeldheid te zaaien in het Westen.

Beeld Marco Hillen/HH

Er zijn geen documenten die bewijzen dat Stalin bevel heeft gegeven tot het organiseren van een hongersnood in Oekraïne, erkent Applebaum. Maar er zijn volgens haar wel veel aanwijzingen. De partijtop negeerde waarschuwingen van Oekraïense partijfunctionarissen dat er hongersnood dreigde uit te breken. Stalin weigerde de graanexport stop te zetten en kondigde in de herfst van 1932 ondanks alle waarschuwingen toch een reeks nog strengere maatregelen af. 'Dat duidt erop dat het opzet was. Dorpen die de opgelegde graanquota niet hadden gehaald, werden op de zwarte lijst geplaatst. Als straf mochten zij geen petroleum, zout en lucifers meer kopen. Ook als je dan nog wat voedsel had, kon je het niet meer koken.'

Soms werden hele districten met wegblokkades afgesloten om te voorkomen dat dergelijke producten binnengesmokkeld zouden worden. Al het voedsel werd in beslag genomen. Collectieve boerderijen die slecht presteerden, werden gedwongen leningen vervroegd af te betalen. De boeren moesten ook het zaaigoed inleveren dat ze nodig hadden om volgend jaar te kunnen oogsten. Om te voorkomen dat ze stiekem wat graan zouden achterhouden, doorzochten speciale brigades hun boerderijen. Wie betrapt werd, wachtte de Goelag, sommigen werden ter plaatse geëxecuteerd.

Vaak liep het uit op regelrechte plunderingen. Hongerende boerengezinnen moesten toezien hoe activisten de laatste restjes eten in beslag namen, zelfs uit pannen die op het vuur stonden. Het werd haast verdacht als je nog in leven was. 'Hoe is het mogelijk dat er in dit gezin nog niemand is overleden?', wilde een brigade in de provincie Tsjerkasy van de vader weten.

Mensen werden gemarteld om hen te dwingen te zeggen waar ze etenswaren verborgen hielden. Als er niets te halen viel, persten de rode activisten hun geld af. Een vrouw herinnert zich hoe ze haar moeders vingers tussen de deur hielden en die vervolgens dichtgooiden. Toen ze flauwviel, gooiden ze water over haar heen en begonnen ze haar opnieuw te martelen.

Applebaum: 'Sommige activisten hadden zelf honger, maar er zaten ook mensen tussen die echt een diepe ideologische haat koesterden tegen de boeren. Zij moesten worden geëlimineerd omdat ze de vooruitgang in de weg stonden. Ook de latere Sovjetdissident Lev Kopelev, die destijds zelf meedeed aan de doorzoekingen, was ervan overtuigd dat de boeren het arbeidersparadijs in de weg stonden.'

Steden werden overspoeld door hongerende mensen die het platteland ontvluchtten. Om te voorkomen dat zij ook in andere delen van de Sovjet-Unie het droombeeld van de Sovjetcommunisten zouden ontsieren, werd heel Oekraïne afgegrendeld van de rest van het land.

De Brit Gareth Jones was de enige westerse journalist die getuige was van de hongersnood, toen hij in het voorjaar van 1933 een reis door Oekraïne maakte. Overal kwam hij hongerende mensen tegen die hem vertelden over de graanvorderingen en de repressie. Terug in het Westen deed hij verslag van zijn ervaringen.

Onder druk van het Kremlin en misschien ook wel uit professionele jaloezie schreef de beroemde New York Times-correspondent Walter Duranty een stuk waarin hij Jones belachelijk maakte en van overdrijving beschuldigde. 'RUSSEN LIJDEN HONGER MAAR VERHONGEREN NIET', luidde de kop. Daarmee was de discussie voorbij: Duranty was veel beroemder dan Jones.

Ook een Italiaanse diplomaat berichtte over de hongersnood, maar zijn verslagen maakten volgens Applebaum weinig indruk in het Westen. 'Het was de tijd dat Hitler in opkomst was. Er speelde ook mee dat sommige politici dachten dat ze Stalin misschien nog eens nodig zouden hebben.' Uiteindelijk wiste de Tweede Wereldoorlog, met zijn vernietigingskampen en tientallen miljoenen slachtoffers, de herinnering aan de Holodomor uit.

Nog steeds is de Rode Hongersnood een taboe-onderwerp in Rusland. 'Er wordt nooit over gesproken in de Russische media of op school. Veel Russen beschouwen het als een verzinsel', zegt Applebaum. Maar onder de Oekraïners, die tijdens het Sovjetbewind altijd over die tragische periode hadden moeten zwijgen, was de Holodomor brandstof voor de onafhankelijkheidsbeweging die eind jaren tachtig opkwam. Zo resulteerde de terreurcampagne waarmee Stalin wilde voorkomen dat de Sovjet-Unie Oekraïne zou verliezen, uiteindelijk in het omgekeerde. 'Het Kremlin heeft altijd het gevoel gehad dat een onafhankelijk Oekraïne een bedreiging voor de Sovjet-Unie zou vormen. Dat klopte, want toen Oekraïne zich in 1991 weigerde aan te sluiten bij een nieuw unieverdrag, betekende dat het einde van de Sovjet-Unie.'

Die angst voor een democratisch, succesvol Oekraïne was volgens Applebaum ook het motief voor de beslissing van president Poetin de Krim te annexeren en de pro-Russische separatisten te steunen die in het voorjaar van 2014 een opstand begonnen tegen Kiev. 'Poetin heeft een corrupt regime gevestigd in Rusland. Hij was doodsbenauwd dat de opstand tegen (de pro-Russische) president Janoekovitsj zou overslaan naar Rusland en zijn regime aan het wankelen zou brengen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden