Stadsarchief Rotterdam op zwart

Auteursrecht juridische strijd

Het Stadsarchief Rotterdam heeft 120 duizend historische beelden van internet gehaald. Zij wil niet zwichten voor auteursrechtenorganisatie Pictoright. 'Het is een soort chantage.'

Niet meer te zien op de website van het Stadsarchief Rotterdam: opname van de Korte Hoogstraat, na het Duitse bombardement van 1940. De fotograaf is onbekend. Beeld Stadsarchief Rotterdam

Het Stadsarchief Rotterdam heeft de openbare digitale beeldbank gesloten als gevolg van een slepend proces met beeldmakersclub Pictoright. Het archief gaat liever 'op zwart', dan dat het auteursrecht op de beelden wordt afgekocht bij de belangenvereniging. Geïnteresseerden die nu in het digitale archief zoeken naar beelden van de schaden van het Duitse bombardement van de stad in 1940 of vooroorlogs straatbeeld vangen bot.

Onlangs oordeelde de rechter dat het Stadsarchief bij het online presenteren van de beeldbank inbreuk heeft gemaakt op de auteursrechten van tien nationale en internationale beeldmakers die in Nederland worden vertegenwoordigd door Pictoright, onder wie wijlen kunstenaar Salvador Dali en fotograaf Cas Oorthuys.

Pictoright startte de rechtszaak nadat het Stadsarchief weigerde voor 10 duizend euro een licentie af te sluiten om mogelijke aanklachten van aangesloten fotografen en kunstenaars te voorkomen. Het stadsarchief vindt niet dat Pictoright voldoende makers vertegenwoordigt om de afkoopsom te rechtvaardigen en gaat in hoger beroep.

Kostbaar

Een dergelijke afkoopregeling heeft Pictoright wel met archieven als de Koninklijke Bibliotheek, het Nationaal Archief, het Katholiek Documentatiecentrum en Erfgoed Leiden. Die instellingen hebben de laatste jaren miljoenen beelden gedigitaliseerd. Alle makers opsporen zou te kostbaar zijn. Als er überhaupt al een naam staat bij een afbeelding, zijn de personen of hun erven amper te traceren, soms honderd jaar na dato.

Ook voor Pictoright is dit zoekproces te tijdrovend. Om ervoor te zorgen dat haar leden toch wat terugzien van de massadigitalisering, is de collectieve afkoopsom bedacht.

Voor een vast bedrag per jaar handelt de beeldmakersclub het auteursrecht af met haar vijfduizend leden en 10 duizend buitenlandse aangeslotenen. Mocht een niet aangesloten beeldmaker bij een archief aankloppen vanwege een inbreuk, dan belooft Pictoright die te overtuigen van het belang van de regeling.

Individueel recht

Precies daar wringt het volgens sommige archiefinstellingen. Auteursrecht is een individueel recht, dus een dergelijke afkoopsom is alleen te rechtvaardigen als het grootste deel van de makers is aangesloten bij Pictoright. 'Van veel werk uit onze collectie is de maker niet bekend', zegt Jantje Steenhuis, directeur van het Stadsarchief. 'Dat zijn amateurfoto's van Rotterdammers, affiches zonder maker en prentbriefkaarten.' Afbeeldingen met historische waarde, maar volgens Steenhuis niet gemaakt door professionele fotografen. 'Bovendien mag iedereen met een achterban zo'n licentie aanbieden. Wie zegt mij dat er volgende week niet nog tien belangenverenigingen op de stoep staan?'

Er is volgens Steenhuis altijd wel een inbreuk te vinden als een archief digitaliseert, dat geeft Pictoright altijd een juridische stok om mee te slaan. 'De inbreuken op beelden van Salvador Dali en Edvard Munch staan toevallig op een oud affiche van het museum Boijmans van Beuningen. De fouten beslaan een fractie van ons archief, maar Pictoright gebruikt die nu om ons voor de rechter te dagen.'

Erfgoed Leiden en Omstreken kreeg te maken met eenzelfde soort proces. Nadat het archief een krantenbank vanaf 1720 digitaliseerden, werden zij aangeklaagd door Pictoright en Lira, de tekstschrijversvereniging. Na het proces kozen zij toch voor een collectieve overeenkomst.

Chantage

Het Katholiek Documentatie Centrum (KDC) liet het niet tot een rechtszaak komen. 'Het is een soort chantage', zegt Lodewijk Winkeler, hoofd van het KDC. 'Als Pictoright kwaad wil, vinden ze altijd wel wat. Pictoright is gezakt in de prijs, omdat we veel werk hebben van onbekende makers, bijvoorbeeld familiefoto's van de eerste communie. Ik kan me nu wel vinden in de afspraken.'

Pictoright directeur Vincent van den Eijnde reageert enigszins geprikkeld op de situatie. 'Ik krijg er inmiddels een punthoofd van. Wij zijn destijds als eerste benadert door het Nationaal Archief en de Koninklijke Bibliotheek voor een schappelijke oplossing. Archieven besteden miljoenen aan digitalisering, maar aan de makers wordt amper gedacht. De collectieve afspraken zijn een geste. We kunnen het ook individueel regelen, maar dan kan het erfgoed nooit online. Dat is bijvoorbeeld zo in België.'

'Wij steken onze nek uit om digitalisering mogelijk te maken, maar we willen wel een vergoeding voor onze leden. Een groot percentage van de Rotterdamse beeldbank is gemaakt door professionele makers. Het budget van het archief is 10 miljoen euro per jaar. En dan maken ze een toestand over 10 duizend euro voor een licentie.'

De archieven pleiten nu voor een nationale aanpak van het probleem, met hulkp van de politiek. Steenhuis: 'Het auteursrecht is verouderd. Ook met een licentie overtreed ik nog steeds de wet. Dit moet landelijk worden geregeld, niet via een wildgroei aan belangenclubs.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.